• Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi, olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi… (Kanuni Sultan Süleyman)
• Olmak ya da olmamak; işte bütün mesele bu! (William Shakespeare)
• Sağlam kafa, sağlam vücutta bulunur. (Gazi Mustafa Kemal Atatürk)
• Önce can, sonra canan… (Anonim)

Kısacası, sağlığın ve hayatın kıymetini anlatmaya özlü sözler ve atasözlerimiz yetmez. Günümüzde dünyanın hızlı teknolojik gelişimi ve modernleşen yeni nesil tıbbi ekipmanlarla beraber hastalıkların teşhis ve tedavi süreleri azalmış, sağlık hizmetlerine/doktorlara erişim, modernleşen şehirlerde artan donanımlı tıbbi birim ve hastane sayıları ile gün geçtikçe kolaylaşmıştır.

Elbette bu öngörüler sadece ana karalardaki sağlık hizmetlerine erişim imkanları ile ilgilidir. Oysa ki, son 30 yılda dünya denizlerinde şahit olduğum üzere, biz denizcilerin sağlık hizmetlerine erişiminde ve gemideki sağlık imkanlarında, ekipmanlarının çeşitliliğinde maalesef dikkate değer bir değişim ve iyileşme sağlanmamıştır.

Özellikle uzak yol sefer bölgesi tanımına dahil çalışan gemiler, okyanus aşırı ve uzun süreli seferler gerçekleştirirler. Bu seferlerin süresi liman uğraksız (karaya ayak basmaksızın) olmak üzere 45 günleri ve daha üzerini bulabilir. Sefer esnasında Pasifik okyanusunun ortalarında en yakın ana karadan 10 günden fazla uzak mesafelerde olmanız da mümkündür. Böyle bir coğrafi konumda gerçek bir tıbbi acil durum yaşayan denizciye gerçek bir hayat kurtarıcı müdahalede bulunabilmek günümüzde bile halen çok büyük bir meseledir.

Bildiğiniz üzere fiziki ve mental sağlık durumumuz kısa sürede değişebilen, tam öngörülemez, bazen günümüzün günümüze tutmadığı ölçekte dinamik ve değişken bir içsel durum ve hissetme haldir. Elbette bazı hastalıklar ve durumlar önceden kötüye gidişe dair sinyaller verebilir ama bu her zaman ya tam anlamda belirgin olmaz yada birey tarafından doğru anlaşılıp, fark edilip doğru yorumlanamaz. Diyelim ki bu olumsuz işaretler ve sinyaller tam anlamıyla doğru yorumlansa bile bu sefer sağlığınız ve yaşamda kalmanıza ilişkin mevcut coğrafyadaki tüm çevresel şartlar belirleyici olacaktır. Okyanusun orta yerinde orkan şiddetinde bir fırtınanın ortasında “Coğrafya kaderdir” lafı bundan daha çok anlamını ve yerinde ifade edemezdi sanırım.

Söz buraya gelmişken, okyanusların ve engin denizlerin ortasında biz denizcilerin dış desteğe ihtiyacı olacağı temel sağlık sorunlarına ilişkin genel bir göz atmamız gerekirse;

Denizdeki temel mürettebat hastalıkları:

• CPR GEREKLİ YAŞAMSAL ANA SORUNLAR
• GENEL YAŞAMSAL – VÜCUT İÇ ORGANLARI HASTALIK BELİRTİLERİ
• CİLT VE ORTAPEDİ SAĞLIĞI SORUNLARI
• RUH SAĞLIĞIYLA İLGİLİ DURUMLAR
• DİĞERLERİ

1- CPR GEREKLİ ANA SORUNLAR:

– KALP KRİZLERİ / İNMELER / BÜYÜK TRAVMALAR VE YARALANMALAR / ŞOKLAR
– BİLİNÇİN KAPANDIĞI DURUMLAR / YÜKSEK ÇALIŞMA DÜŞMELERİ- TRAVMALAR – BİREYSEL VEYA TOPLU OLARAK TOKSİK MARUZİYET / ŞİDDETLİ ZEHİRLENMELER
– SOLUNUM DURMALARI- SİNDİRİM/SOLUNUM BOĞULMALARI / CİDDİ ASTIM KRİZLERİ
– CİDDİ YANIKLAR / YÜKSEK AKIM ELEKTRİK ÇARPMALARI

2- GENEL VÜCUT ORGAN BELİRTİLERİ / HASTALIKLAR:

– DOLAŞIM SİSTEMİ HASTALIKLARI: Yüksek tansiyon, taşikardi, Kalp kapakçık sorunları, her türlü aritmi, bacaklarda tıkalı atardamarlar, Angina ödemi, Angina pektoris, kalp yetmezliğiyle birlikte ayak/el şişmesi, Aort darlığı ve ani yırtılması, çeşitli plak oluşumları ve hareketli plaklar ile gelen ani damar tıkanmaları ve doku ölümleri vb. gibi.
– SOLUNUM SİSTEMİ HASTALIKLARI: Akut veya kronik Bronşit, esansiyel bronşit enfeksiyonu, Akciğer enfeksiyonları, Covid-19 ve solnum sistemini tutan diğer salgınlar, bölgesel tanımlı grip salgınları, kış gribi, üst solunum yolu enfeksiyonları, astım ve türleri, Ağır seyreden genel soğuk algınlığı, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, diyafram anomalileri ve ani akciğer sönmesi vb.gibi.
– İÇ SİSTEM HASTALIKLAR: Diabetis melutus / Şeker hastalığı atakları (düşük/yüksek kan şeker değeri atakları ), hiper glukoz, tükürük bezi ve lenf bezeleri, akut safrayolları ve böbrek taşları, orta-iç kulak enfeksiyonu, viral iç organ tutulmaları, tüm batın içi alan ve peritonu tutan enfeksiyonlar, ilerlemiş pankreatit, apandist şimesi ve patlaması, üreme sistemine dair diğer ağrılı-sancılı iltihaplanmalar, yüksek ateş ve ağrı ile süregelen tanısız enfesiyonlar ve crp değerindeki anormal artışalar vb. gibidir.
– SİNDİRİM SİSTEMİ: Mide ağrıları, gastroözofageal hastalıklar, bağırsak hareketleriyle ilgili sorunlar, inflamatuar bağırsak hastalığı, bağırsak tıkanıklığı, şiddetli deniz tutması, aşırı kusma, şidddetli gıda zehirlenmesi, akut gıda alerjileri, alkol zehirlenmesi, yoğun dehidratasyon, reflü mide yanıkları ve ağrıları, pankreatit ataklar, barsak tıkanması, apandisit, polipler ve tıkayıcı tümör oluşumları vb. gibi.hepatit, Hepatit B enfeksiyonları, karaciğer hastalıkları, böbrek taşları, böbrek ve idrar yolları / kanal enfeksiyonları ve tıkanıklıkları. İdrar yolu enfeksiyonları vb. gibi.

3- KAS & İSKELET SİSTEMİ RAHATSIZLIKLARI : Kas ağrısı, gerginlik, osteoartrit, dirsek bursit, kırık kemikler, eklemden çıkmış kemikler, parmak kesilmesi, ön kol ve bilek kırığı, köprücük kemiği yaralanması, ayak bileği bağ yaralanması, Aşil tendonu kopması, kafa travması, uzuv kırıkları-kırık kemikler, diz yaralanması – diz kapağı çıkığı vb. gibi.

4- CİLT SORUNLARI: Cilt döküntüleri, dermatit enfeksiyonları, furunküler, güneş yanıkları, cilt kontaminasyonu kimyasal yanıklar, tırnak derisi enfeksiyonları, mavi tırnak, ciltte açık yaralar, kesikler, arı sineği sokması – sinek ısırıkları cilt enfeksiyonları vb.gibi.

5- RUH SAĞLIĞIYLA İLGİLİ DURUMLAR:

Depresyon, obstrüktif kompulsif bozukluk, bipolar ataklar, manik ataklar ve davranışlar, panik ataklar, üstünlük taslama, mobbing sonucu şiddetli stres bozuklukları, kronik uyku bozuklukları, uzun periyotlu süregelen uykusuzluk, yalnızlık ve ruhsal bozuklukları, gurbet – sıla özlemi, tükenmişlik sendromu, hiyerarşik baskı, salt zorbalık, salt mobbing vb. gibi.

6- DİĞERLERİ:

– Diş ağrısı, diş eti enfeksiyonları, diş enfeksiyonları, kulak enfeksiyonları, kulak tıkanması ve duyma sorunları, orta kulak enfeksiyonları, göz enfeksiyonları, göz ile malzeme teması, küçük yaralar ve yanıklar, cilt ezilmeleri, ishal, kabızlık, vücut ateşi, baş ağrısı, migren, sinüzit, mide bulantısı, kusma, sindirim sisteminde gazla şişlik vb. gibi. Örnekleri ilk akla gelenler olarak sıralayabiliriz. Ama elbette bunlar sadece genel çerçeve ve örnekleme anlamında yeterli olabilecektir.

Elbette denizciler gün ve saat mevhumu olmaksızın açık denizlerde çalışırken bu rahatsızlıkların biri veya birkaçı aynı anda başlarına geldiklerinde gemide bu sorunlarını önce sağlık zabitine (3. Kaptan veya bölüm amirlerine – 1. Zabit/ 1. Müh.) iletirler. Yaşanan sağlık sorununun ciddiyetine göre konu nihayetinde gemi kaptanına intikal eder. Hayati bir durum söz konusu olduğunda gemi kaptanının çoğu zaman bunu gemi bünyesinde çözme şansı hemen hemen hiç yoktur. Elbette kaptan ve gemi zabitlerince temel ve ileri ilk yardım ve müdahale eğitimleri alınmış olsa da doğru teşhisi koymak için sağlık merkezlerinin sahip olduğu gerekli temel ve ileri görüntüleme imkanları, ileri tanı ve tedaviye ilişkin mesleki yetkinlik, kan-idrar-gaita örneklerinin laboratuvar analiz imkanları gemilerde olmaz.

Girişimsel bir operasyon, ameliyat ve müdahale yetki ve imkanları zaten olmaz. Sadece hastanın anemnezini, hikayesini alabilirsiniz eğer açık bilinç halindeyse ve temel şikayetlerini öğrenebilirsiniz. Yine hastanıza ilaçla müdahale etme seçeneğini düşündüğünüzde gemi imkanları çok sınırlıdır.

Geminizin sefer bölgesine göre minimum ve temel-genel ilaç stoklarından birer kutu / tüp /ampul set denecek ölçüde bir ilaç envanteriniz olacaktır elinizde. Gemi reviri imkanları ve ilaç stoğu genelde kısa süreli birkaç günlük tedaviyi temin edecek ölçüde hastanın gemiden alınarak bir sağlık birimine ivedilikle ulaştırılmasını esas alacak şekilde oluşturulmuştur.

Örneğin hastayı oksijen desteğiyle desteklemek istediğinizde gemideki mevcut oksijen silindir tüpleri bu işi sadece birkaç gün sürdürebilir. Kaldı ki bu tüplerin stok ve kapasitesi çok uzun yıllar boyunca hiç değişmemişti, neden sonra yaşanan küresel çaptaki covid-19 salgını döneminde yaşanan çoklu solunum yetmezlikleri nedeniyle gemi stokları bir miktar arttırılmıştı. Bu derecede sınırlı şartlar altında gemi kaptanı elbette dışarıdan destek almak durumundadır ve bu desteğe türlü haberleşme kanallarını kullanarak ulaşmaya çalışır.

Tedbirli bir kaptanın gemiye katıldığında ilk yapması gereken şey ilk fırsatta mürettebatla bilgilendirici ve uyarıcı bir toplantı icra etmek ve henüz oluşmadan önce sağlıkla ilgili yaşanacak olası bir acil durum yönetiminin zorlu aşamalarını tek tek personele anlatmalıdır. Aksi takdirde olay gerçekleştiğinde tüm gemi ve mürettebat tamamen hazırlıksız yakalanacaktır.

Benim kendi rutin pratiğim gemiye katılır katılmaz ilk hafta içerisinde tüm ilaçlar, iğneler ve narkotiklerin tam eksiksiz ve detalı bir listesini almak, gemi revirini ve ekipmanını şöyle genel bir yerinde kontrol etmek, resucicator-oksijen tüpleri-sedyeler ve özellikle helikopter sedyesi başta olmak üzere elde mevcut sağlıkla – yaşamla mücadele unsurlarını gemimize özgü tanımlamaktır. Bu tespitler gemiye özeldir bir kısmı genel olsa da geminizi iyi tanımanız önemli ve önceliklidir.

Tüm kullanılacak ekipmanlara ait aşinalıklar ve genel medivac / tıbbi hasta tahliyesi usul ve esaslarının tüm gemi personelince gereğince bilinmesine rağmen bulunduğunuz coğrafi konumdaki hava ve deniz şartları hastanın tahliyesini fevkalade zor ve kimi zaman imkânsız kılabilir. Diğer taraftan güçlü fırtınalarda, orkana yakın fırtınalarda zaten helikopterler yakın kıyısal alanlara dahi hareket edemeyecek ve havalanamayacaklardır.

Günümüzde uluslararası deniz taşımacılığında para=zaman formülü ile deniz ticareti sürdürüldüğünden ne armatör, ne kiracı, ne alıcı ne de yükleyici geminin planlanan seferinin aksamasına yol açacak, türlü ticari gecikmelere sebep olacak bir (medivac) tıbbi hasta tahliyesi vakasını yaşamayı istemez. Bu nedenle geminin armatörü veya işletme firması temel sağlık konularında işbirliği yapacak özel tıbbi uzmanlık hizmeti veren kurum ve kuruluşlarla hizmet sözleşmeleri yapmaya özen göstermektedirler. Elbette bu özel firmalar dışında kıyıdaş ülkelerin mavi vatan prestişini de belirleyen, denizlerindeki özde etki alanını da ortaya koyan tıbbi destek iletişim kanalları ve türlü arama-kurtarma unsurları ile gemide hastalanan personeli sağlığına kavuşturmaya yönelik tüm destekleri vermeyi hedefleyen organizasyonları da vardır.

Söz bahse konu kamusal devlet sağlık unsurlarına gelmişken, ülkemizde Tele-Sağlık Merkezi ( Medical advise and process planing) uzaktan teşhis, tanı ve tıbbi tavsiyeler ile tedavi planlamalarının yanı sıra gerektiğinde İçişleri Bakanlığı ve bağlısı hava ve deniz unsurları, Sahil Güvenlik Komutanlığı, Hudutlar ve Sahiller Genel Müdürlüğü, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü unsurları ve hatta gerektiğinde liman hizmet romorkörleri, kılavuz transfer botları ve acenta transfer hizmet botları vasıtası ile hasta denizcimizin sağlığına kavuşması için tüm gayreti göstermektedirler. Bu noktada, insan hayatına ve denizcilerin denizlerin ortasında yalnız ve terkedilmiş olmadıklarına dair denizcilerimiz için verdikleri tüm emekleri için tüm bu kurumlarda görevlerini özveri ile yürüten yönetici ve personellere saygı ve selam olsun.

Günün sonunda iyi bir gemi kaptanın en büyük arzusu tüm gemi personelinin seferler süresince selamet içinde kalmaları ve kontratlarının sonunda evlerine ve ailelerine sağ salim ulaşmalarıdır. Deniz hayatının başından sonuna tüm gemi emniyet kuralları ve türlü güvenlik önlemleri bütünü bu amaca hizmet eder.

Ne var ki, insan / personel sağlığı konusu her zaman beklenmedik olumsuz gelişmelere açıktır. Bu olumsuz acil sağlık sorunu gemisinde gerçekleşen kaptanın gemide mevcut hastanın sağlık durumunu yakından izlemesi, coğrafik dinamik şartları tam bir durumsal farkındalık perspektifinden değerlendirmesi ve vakit geçirmeksizin dışarıdan tıbbi destek araması elzemdir. Gerek ticari gemi işletmesi, gerek kiracı, gerekse kıyıdaş devletlerin tıbbi destek unsurları ile çok yoğun bir iletişim maratonuna girilecektir. Hastanın tüm sağlık verileri anlık değerlendirilmeli ve bir olgular tutanağı tutarcasına zaman çizelgesinde detaylıca not edilmelidir. Dış tıbbi destek unsurları ile kurulacak uydu haberleşme/ telsiz haberleşme tüm yazılı ve sözlü metinler yine kayıt altına alınmalıdır. Ululararası haberleşme ve Gmdss (PAN PAN) esas ve usullerine göre kullanılacak mesaj kalıplarından tutun detaylı ve açıklayıcı mesaj içeriklerine kadar tüm bu haberleşmeler temiz net ve akıcı bir ingilizce üzerinden SMCP kılavuzuna uygun usülde yerine getirilmelidir.

Hastayı tahliye etmek için hava unsurları / helikopter kullanılacaksa uygun ve eşgüdümlü bir manvra ile hava taşıtının da manevrasını kolaylaştırıcı tüm denizel manevra paternleri denenmelidir. Olası helcopter teması ve olası yangın için gemi ana güvertesinde tüm önlemler alımış olmalı ve aslen gemi personeli daha öncesinde talimlerle olası felaket senaryolarına karşı eğitimli ve hazırlıklı olmalıdır.

Helikopter sedyesi ve hasta yanına verilebilecek hasta nakil oksijen tüpü desteği gibi tüm unsurlar çok daha öncesinden düzenli kontrolleri yapılmış ve role talimlerinde aktif kullanımları sağlanarak acil durumda kullanıma hazır halde bulundurulmalıdırlar.

Benzer şekilde hastayı/kazazedeyi deniz unsurları ile tahliye etme imkânı varsa her iki vasıtanın birbiri ile harmonik hareketleri ile senkronu ve ilerleyişi önem arz eder. Dalga tepesi dalga çukuru hareketleri, bordasal beklenmedik dalgalar, ani akıntı ve rüzgar yön değişimleri hastanın nakil esnasında suya düşmesine ve hipotermi gibi bambaşka ilave sorunlar ile zaten sıkıntıda olan sağlık durumunu çok daha zor bir hale sokmaya sebep olabilir. Bu nedenle tam ve ekseksiz bir gözcülük ile durumsal farkındalık odaklanması gerekir. Nitekim konu insan hayatıdır ve yapılacak bir yanlışın geri dönüşü olamayacaktır.

Geminizdeki mürettebatınız denizdeki ailenizdir. Kısacası ailenizde bir ağır hasta olduğunda nasıl duygusal, psikolojik olarak çökgünlük yaşarsanız bu okyanusun ortasında da aynıdır. Hatta daha ağır seyretmesi normaldir çünkü imkanlar denizin ortasında çok kısıtlıdır. Tüm bu duygusal baskı altındaki kaptan ve mürettebata karadaki unsurların (gemi işletme şirketi, kiracı ve diğer tüm tıbbi destek unsurlar vb. gibi) sakinlik ve anlayış ile yaklaşarak destek olması çok önemlidir. Lakin bu bir kriz yönetimidir suçlama ve eleştirmenin ne yeri ne de zamanıdır; iş birliği yapmak, ortak aklı selim kılmak ve sonuç odaklı çözüm üretmenin zamanıdır. Sözde değil özde destek olmak ve eksikleri tamamlamak, birbirimizin görevlerine yardımcı olmamız bizim bu meydan okumadaki nihai başarımızı belirleyecektir.

Nihayetinde biz denizciler okyanusların ortasında gerektiğinde kendimizin, gerektiğinde mürettebatımızın sağlığı ve canı için her zaman, her şart ve koşulda fedakârlık yapmaya hazır ve nazırızdır. Tüm iyi niyet ve liyakatli, tecrübeli eylemlere ve çabalara rağmen sonuç; maalesef hastanın tam olarak sağıltılması olamayabilir de.

Maalesef kimi zaman denizlerde, gemide vefat eden mürettebat vakaları ile de yüzleşmek zorunda kalır deniz insanı. O gemiye çöken ağır havayı ve yüzbinlerce tonluk manevi ağrlıığı tanımlamak zordur sadece yaşayanlar anlar. Bir sevdiğiniz meslektaşınızın naaşı ile gerekirse günlerce aynı gemide, geceler ve gündüzler boyunca sefer tamamlamayı bilmezler tecrübe etmeyenler. Ama ne önemi var ki? Ne de olsa denizciler yıpranmaz, denizciler demirdendir, tunçtandır. Denizciler gerektiğinde sadece sessizce ölür ama yine de yıpranmaz. Öyle uygun görmüş büyüklerimiz; yıpranmayan insansı varlık demişler bize, bize de düşen buymuş kaderimizde…

Uzk. Yol Kapt. Uğur Karabay

The post Denizcilerin okyanusların ortasında yaşamda kalma mücadelesi appeared first on Denizcilik Dergisi.