Bu yazımız, “Atatürk ve Donanma” yazı dizimizin Atatürk’ün donanma gemileri ile 19 Kasım 1938 tarihinde yaptığı son yolculuğunu anlatacağımız son yazısı olacak.

10 Kasım 1938 tarihinde hayata gözlerini yuman Mustafa Kemal Atatürk’ün cenazesi, 19 Kasım 1938 tarihinde Türk ve yabancı donanmalara mensup gemilerden oluşan bir konvoyla İstanbul’dan İzmit’e, oradan da trenle Ankara’ya götürülmüştür. 10 Kasım günü saat 09.05 de hayata veda eden Atatürk’ün ölüm haberi Deniz Harp Okulu ve Lisesindeki sancağın mezestre edilmesi ile öğrenildi. Birkaç saat sonra da gazeteler ikinci baskıları ile resmi tebliği yayınladılar.

O tarihte Hamidiye kruvazöründe Yüzbaşı rütbesi ile Kurmaylık stajı yapan Seyir Subayı Emekli Tümamiral Tevfik Sargut anılarında 10/11 Kasım günü ve gecesinde Dolmabahçe’de vefat ettiği odanın dışındaki sofada mermer masa üzerine konulmuş olan Atatürk’ün tabutunun etrafında kendisi ile birlikte diğer kuvvetlere mensup subayların saygı duruşunda bulunduklarını ve geceyi sarayda geçirdiklerini anlatmaktadır.

Atatürk’ün naaşının intikal ettirildiği törene katılan gemiler ve temsil ettikler şöyledir:

Türkiye: Yavuz, Hamidiye, Tınaztepe, Zafer, Savarona, Dumlupınar, Gür, Doğan, Martı savaş gemileri ile şehir hattı vapurları ve motorlar,

Almanya: Emden Kruvazörü,

Fransa: Emil Berten Kruvazörü,

İngiltere: Malaya Muhribi,

Romanya: Regina Maria Muhribi

Rusya: Moskova Kruvazörü,

Yunanistan: Hydra Muhribi.

Bu arada tarihin garip bir cilvesine de dikkatinizi çekmek isterim. Son Osmanlı Padişahı Mehmet Vahidettin 17 Kasım 1922 tarihinde Malaya zırhlısı ile İstanbul’dan kaçmıştı. Malaya dışında onlarca daha gemisi olan İngiltere Devleti’nin neden bu gemiyi Atatürk’ün cenaze töreni için görevlendirdiğini, neden Türk Devlet yetkililerinin bu gemiye itiraz etmediğini anlamak da kolay değil. Malaya gemisinin tarihsel ve simgesel önemi büyüktür. Yıkılmış bir imparatorluğun son hükümdarını kaçıran gemi, yıkılan imparatorluğun yerine kurulan devletin kurucusunun cenaze törenine katılıyor. İlginç.

Bu tören için Yavuz Zırhlısı, Hamidiye Kruvazörü, Zafer ve Tınaztepe muhripleri, Dumlupınar ve Gür Denizaltıları, Doğan, Martı hücumbotları 16 Kasım 1938 gününe kadar Haydarpaşa açıklarına demirlediler. Diğer ülkelere ait gemilerse Moda açıklarına demirlemişlerdi.

19 Kasım 1938 Cumartesi günü saat 08.10’da Dolmabahçe Sarayı’ndan alınan Atatürk’ün naaşı, top arabasına konarak büyük bir törenle Sarayburnu’na getirildi. Bu süre zarfında Yavuz, beş dakika aralıklarla topla selamlama yaptı.

Zafer gemisi,aynı gün sabah saat 07.00 da Atatürk’ün naaşını Gülhane Parkı’ndan alarak Yavuz’a götürmek üzere daha önceden buraya özel olarak yerleştirilen dubalara yanaşmış, Doğan ve Martı hücumbotları da, Zafer’e refakat etmek üzere aynı mevkide alesta bekliyordu. Tabut, top arabasından alınarak rıhtım üzerinde dubaya yanaşmış Zafer’e on iki general tarafından saat 12.42’de nakledilmişti. Zafer; saat 12.55’te hareket etmiş ve saat 13.22’de Yavuz’a sancak kıç omuzlıktan güverte hizasından aborda olmuştu.

Yavuz’un iskele bordasına, Atatürk’ün aile efradı ile cenazeye refakat eden diğer tanıdıklarını taşıyan vapur aborda olmuştu.

Aziz naaşı taşıyan tabut; Donanma Komutanı Amiral Şükrü Okan, Harp Filosu Komutanı, Tümamiral Mehmet Ali Ülgen, Kurmay Başkanları, Filotilla Komodorları, Yavuz ve Hamidiye Komutanları ile üst rütbeli subaylar tarafından lumbarağzında karşılanarak Yavuz’a alındı ve saat 13.40’da kıç güvertedeki top namlularının önüne yerleştirildi.

Donanma Komutanı uluslar arası işaret kodlarıyla “Birleşik Şeref Donanması”na saat 15.40’da hareket emri verdi. Gemiler, Türk Donanma Komutanı’nın hazırladığı harekât emri gereğince pruva hattında Yavuz, Hamidiye, Malaya, Emil Bertain, Emden, Moskova, Regina Maria, Hydra, sırasıyla nizama girerek, 5 mil süratle ilerlemeye başladılar.

Teşkilatın rehber gemisi görevini Hamidiye yerine getiriyordu. Kısa zaman sonra nizam sürati 10 mil’e çıkarıldı. Hayırsız Ada’nın arkasına gelindiğinde sürat tekrar 5 mil’e indirildi. Bunun üzerine sancak kolonodaki Malaya gemisi yüksek sürate çıkarak ve iskeleye dümen kırarak Yavuz’un sancak bordası hizasına gelerek son selamlamasını yaptı ve sancağa dümen kırarak nizamdan uzaklaştı. Darıca önlerine kadar bu şekilde ilerlendikten sonra, diğer yabancı ülke gemileri de aynı manevraları yaparak refakatten ayrılıp ülkelerine döndüler.

İskele kolonadaki şehir hattı vapurları ve motorlar sıra ile Yavuz’un iskele borda istikametine gelerek son selamlamayı yaparak ayrıldılar.

Yavuz ve beraberindeki Türk Harp gemileri saat 18.50’de İzmit önlerine demirlediler. Atatürk’ün naaşı, Yavuz’un demirlemesinden sonra tekrar Zafer Muhribi’yle alınarak Gölcük Tersanesi’ndeki Mayın İskelesi’ne getirildi. Atatürk’ün aziz naaşı Mayın iskelesi üzerinde eller üzerinde ilerlerken önce tümen bandosu tarafından İstiklal Marşı, sonra da Deniz Bandosu tarafından matem marşları çalınmıştır. Deniz Komutalığı binası ile Silah Deposu önünde bulunan ve İzmitteki 31 inci Topçu Alayından gelen top arabasına daha önceden monte edilen tabut sehpasına, tabut konduktan sonra cenaze alayı buradan itibaren büyük bir insan seli refakatinde özel trene götürüldü. Cenaze aynı akşam Ankara’ya hareket etti.

Cenaze törenine Afgan, Alman, İngiliz, Bulgar, Fransız, İran, Yunan, İtalyan, Macar, Romanya, Sovyet Rusya, Yugoslavya, Mısır, Irak, Arnavutluk ve Milletler Cemiyeti heyetleri iştirak etmiştir.

Cenaze töreni münasebetiyle Donanma Komutanı Tümamiral Şükrü Okan Büyük Millet Meclisi Reisi’ne gönderdiği mektubunda, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü Erkanı Harbiye Reisi Mareşal Fevzi Çakmak’a güzel sözlerle dolu taziye dileklerinde bulunmuştur. Ancak ne yazık ki bu büyük adamı anlayamayan kafalara sahip muktedirler O’nun emanetine sahip çıkamamış ve O’nun rüyasını gerçekleştirememişlerdir.

Temel Er Ersoy

KAYNAKÇA :

1. Afif Büyüktuğrul, Osmanlı Deniz Harp Tarihi ve Cumhuriyet Donanması, IV/1, Deniz basımevi, İstanbul, 1984,

2. Afif Büyüktuğrul, Cumhuriyet Donanması (1923-1960), 1. baskı, Deniz basımevi, İstanbul, 1967 Afif Büyüktuğrul, Cumhuriyet Donanması (1923-1960), 1. baskı, Deniz basımevi, İstanbul, 1967

3. Figen Atabey, ATATÜRK’E DENİZDEN YAPILAN CENAZE TÖRENİ, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin-pdf/83/tur

4. Raşit Metel, Atatürk ve Donanma

5. Taner Gün, Atatürk’ün Donanma Gemileri ile Yaptığı Geziler, Yüksek Lisans Tezi

6. Tevfik Sargut, “Atatürk’ün İstiklal Savaşından Sonra İstanbul’a İlk Gelişi- Fani Dünyaya Gözlerini Kapaması”, Dz.K.K. Dergisi, 514, Temmuz, 1981,