2026 yılında Antarktika’da oluşan ozon deliği, ortalama mevsimsel alanına göre 48 yıllık gözlemler içinde yedinci en büyük delik olarak sıralandı. Bilim insanları, genişlemeyi öncelikle Antarktika üzerindeki atmosferik koşulları etkileyen büyük bir rüzgar dolaşımı olan son derece güçlü kutup girdabına bağladılar. Ayrıca, zararlı kimyasalları azaltmaya yönelik uluslararası çabaların deliğin daha da büyümesini engellediğini vurguladılar.

Ozon tabakasının incelmesinin mevsimsel zirvesinde olduğu 7 Eylül ile 13 Ekim 2026 tarihleri ​​arasında, ozon deliği ortalama yaklaşık 9,6 milyon mil kare (25 milyon kilometrekare) alanı kaplıyordu. Bu, Amerika Birleşik Devletleri’nin iki katından daha büyük bir alandır. Bilim insanları, stratosferdeki ozonu yakından izler çünkü ozon, canlı organizmaları tehlikeli güneş radyasyonundan koruyan Dünya’nın doğal “güneş kremi” görevi görür. Atmosferin yükseklerindeki bu faydalı tabakanın aksine, Dünya yüzeyine yakın ozon, sıklıkla insan faaliyetleriyle ilişkilendirilen bir kirleticidir.

Antarktika’daki Ozon Deliği Son On Yılın En Büyük Boyutuna Ulaştı

Ozon deliği, 18 Eylül’de maksimum boyutuna ulaşarak 10,5 milyon mil kare (27,1 milyon kilometrekare) alana yayıldı. Bu, 9 Eylül 2000’de meydana gelen ve şimdiye kadar ölçülen en büyük ozon deliğinin yaklaşık %90’ına denk geliyordu.

Maryland Üniversitesi’nde kıdemli bilim insanı ve NASA’nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi’ndeki ozon araştırma ekibinin uzun süredir lideri olan Paul Newman, “Son yıllarda yıllık ozon deliği mevsimin daha geç bir döneminde oluşuyor, bu da ozon tabakasının iyileştiğini gösteriyor” dedi. “Ancak alışılmadık derecede güçlü bir kutup girdabı, bu sezon Antarktika’daki ozon incelmesini uzattı ve deliğin on yıldır görmediğimiz boyutlara ulaşmasına izin verdi.”

Oluşan delik olağanüstü bir boyuta ulaşmış olsa da, sonuçlar aynı zamanda on yıllardır süregelen uluslararası çevre koruma önlemlerinin faydalarını da göstermektedir. Ozon tabakasını tahrip ettiği bilinen kimyasalların kullanımında azalma olmasaydı, etkilenen alan çok daha büyük olabilirdi.

Newman, “2026’daki ozon deliği büyük, ancak ozon tabakasını incelten maddeler atmosferde 2000 yılındaki zirve noktalarındaki kadar yaygın olsaydı, 1 ila 2 milyon mil kare (3,5 milyon kilometrekare) daha büyük olabilirdi” dedi.

Güçlü bir kutup girdabı ozon kaybını nasıl hızlandırır?

Ozon tabakasının incelmesi, insan faaliyetleri sonucu salınan kimyasallarla, özellikle klor ve brom içeren bileşiklerle başlar. Atmosferik dolaşım bu maddeleri stratosfere taşır ve burada ultraviyole radyasyon tarafından parçalanırlar. Salınan klor ve brom atomları daha sonra Antarktika stratosferik bulutlarındaki parçacıklarla ilgili kimyasal reaksiyonlara katılarak ozonun yok olmasına yol açar.

Bu süreçteki en önemli faktörlerden biri, Antarktika’yı çevreleyen mevsimsel güçlü rüzgarlar bandı olan stratosferik kutup girdabıdır. Bu dolaşım, bölge üzerinde aşırı soğuk havayı hapsederek ozon yıkımını tetiklemeye yardımcı olan özel bulutların oluşmasına olanak tanır. Girdap alışılmadık derecede güçlü veya geniş hale geldiğinde, ozon kaybı için elverişli koşullar daha geniş bir alanda devam edebilir.

2026 yılında, normalde girdabı zayıflatacak olan atmosferik bozulmalar alışılmadık derecede hafifledi. Bu durum, dolaşımın güçlü kalmasını sağladı ve ozonun yok edilebileceği daha geniş bir bölgenin oluşmasına yardımcı oldu.

NOAA Kimyasal Bilimler Laboratuvarı’nda araştırma görevlisi olan Amy Butler, “Kutup girdabı bu yıl alışılmadık derecede büyüktü; bunun nedeni kısmen, genellikle alt atmosferden yükselen ve girdabı parçalayan gezegen ölçekli hava sistemlerinin Ağustos ve Eylül aylarında özellikle zayıf olmasıydı” dedi. “Bu zayıf dalga hareketi, en güçlü kutup girdabı rüzgarlarını Güney Kutbu’ndan birkaç derece enlem daha uzakta tutarak, ozon tabakasının incelmesi için ideal koşulların oluşabileceği daha geniş bir alan yarattı.”

NASA ve NOAA, 2026 Ozon Deliğini Ölçtü

Olağanüstü coğrafi büyüklüğüne rağmen, 2026 ozon deliği, 10 veya 20 yıl önceki rekor kıran olaylar sırasında gözlemlenen aşırı ozon kaybı seviyelerini yaşamadı.

NOAA araştırmacıları, ozon konsantrasyonlarını ölçmek için Güney Kutbu Temel Atmosfer Gözlemevi’nden hava balonlarına bağlı aletler fırlattılar. Ayrıca, atmosferik ozonu ölçmek için tasarlanmış optik bir cihaz olan Dobson Ozon Spektrofotometresi kullanarak da ölçümler topladılar. Gözlemleri, Güney Kutbu’nun hemen üzerindeki ozon seviyelerinin 17 Ekim’de 105 Dobson birimine ulaşarak 2026’nın en düşük seviyesine düştüğünü gösterdi.

Dobson birimi, belirli bir konumun üzerindeki toplam ozon miktarını tanımlamak için kullanılan standart ölçü birimidir. Ölçeği göstermek gerekirse, atmosferdeki tüm ozon deniz seviyesindeki standart sıcaklık ve basınca sıkıştırılırsa, 100 Dobson birimi yaklaşık 1 milimetre kalınlığında, yani bir kuruş kalınlığında bir ozon tabakası oluşturur. Güney Kutbu üzerinde şimdiye kadar ölçülen en düşük ozon konsantrasyonu, Ekim 2006’da 92 Dobson birimi olmuştur.

Uydular, bir diğer önemli bilgi kaynağı sağlıyor. 1979’dan beri, uzaydan gönderilen cihazlar bilim insanlarının ozon tabakasındaki değişiklikleri gözlemlemelerine ve zaman içindeki durumunu takip etmelerine yardımcı oldu. 2026 ölçümleri, NASA’nın Aura uydusu, NOAA-20, NOAA-21 ve NASA ile NOAA’nın ortak misyonu olan Suomi Ulusal Kutup Yörünge Ortaklığı uydusundan elde edilen verileri içeriyordu.

Dünyanın Ozon Tabakası Neden Hala İyileşiyor?

Bilim insanları, son gözlemlerin, ozon tabakasını tahrip eden kimyasallara yönelik uluslararası kısıtlamaların işe yaradığına dair kanıtları güçlendirdiğini söylüyor. Bu ilerlemenin büyük bir kısmı, ozon tabakasına zarar veren maddelerin aşamalı olarak ortadan kaldırılması için 1987’de kabul edilen küresel bir anlaşma olan Montreal Protokolü’ne dayanıyor.

Anlaşmaya göre, ülkeler kloroflorokarbonlar gibi zararlı bileşikleri, atmosferik ozona daha az tehlike arz eden alternatiflerle değiştirmeyi taahhüt ettiler. NOAA’nın Küresel İzleme Laboratuvarı’nda kıdemli bilim insanı olan Stephen Montzka’ya göre, ozon tabakasını incelten kimyasallarla ilişkili Antarktika stratosferindeki klor konsantrasyonları, 1980’lerdeki zirve seviyelerine kıyasla yaklaşık üçte bir oranında azaldı.

Bu azalmalar önemlidir çünkü kloroflorokarbonlar ve diğer ozon tabakasını incelten bileşikler bir zamanlar buzdolaplarında, klima sistemlerinde, bina yalıtımında ve diğer günlük ürünlerde yaygın olarak kullanılıyordu. Bu maddelerin birçoğu kullanım dışı bırakılmış olsa da, atmosferde on yıllarca kalabilirler. Ayrıca, eski ekipman, malzeme ve çöplük atıklarının yıllar önce üretilmiş kimyasalları salmasıyla ek emisyonlar da meydana gelebilir.

Bu bileşikler çok yavaş parçalandığı için ozon tabakasının onarımı onlarca yıl sürüyor. Bununla birlikte, NASA ve NOAA tarafından yapılan sürekli izleme, uzun vadeli iyileşmenin ilerlediğini gösteriyor. 2026’da gözlemlenen gibi alışılmadık derecede büyük mevsimsel ozon delikleri olsa bile, bilim insanları Antarktika ozon deliğinin 2070’lere kadar iyileşmesini bekliyor.

En son bulgular, olağanüstü atmosferik koşulların, on yıllarca süren çevresel ilerlemeyi tersine çevirmeden, geçici olarak ciddi ozon tabakası incelmesine nasıl yol açabileceğini göstermektedir. Ayrıca, Dünya atmosferini korumada uluslararası işbirliğinin kalıcı etkisini de vurgulamaktadır.