Denizcilik camiası, çok değerli bir üyesini 11 Kasım 2026 tarihinde kaybetti. Camiamızın başı sağ olsun. Sevdiklerine ve Türk denizcilik camiasına sabırlar dilerim.

Türkiye’de kabotaj hakkının kazanıldığı yılla aynı doğum yılını paylaşan Refik Ağabey’i, 18 Kasım 2024 tarihinde bir vardiya çıkışında Bostancı’daki evinde ziyaret etmiştim. Görüşmemizin ardından bana hazırladığı kitap dosyalarını, hayatında özel bir yeri bulunan Alemdar kurtarma gemisinin maketini, çeşitli plaketleri, dosyaları ve sertifikaları gösterdi. Salonunun duvarlarını süsleyen Kurtuluş Savaşı donanmasını tasvir eden tablo ile Alemdar’ın kahramanlığını anlatan tabloyu da görme fırsatı buldum.

Şimdi aradan yaklaşık iki yıl geçti. Refik Ağabey’im Hakk’a yürüdü. Allah selamet versin Beybaba.

Sizin ve çağdaşlarınızın temelini attığı Türk deniz ticareti tarihi çalışmaları, bir disiplin olarak mutlaka kültürümüzde hak ettiği yeri bulacaktır. Bizler de bunun için çalışacağız…

Aşağıda Refik Ağabey’i, kendi kaleme aldığı Altmış Yılın Hesabı (1948–2008) adlı kitabından hareketle anlatmaya çalışacağım.

Çocukluk yılları ve denizciliğe uzanan yol

Kaptan Refik Akdoğan, kendi anlatımına göre 1927 yılında Ordu’da dünyaya geldi. Ancak ilkokulu bitirebilmesi amacıyla nüfustaki doğum yılı 1926 olarak değiştirildi. Babası öğretmendi. Ağabeyinin lise eğitimi nedeniyle aile Trabzon’a taşındı. İlk öğrenimini Ordu’da tamamlayan Akdoğan, 1944 yılında Trabzon Lisesi’nden mezun oldu.

Çocukluk ve gençlik yılları, Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı’nın ekonomik sıkıntılarını yaşadığı döneme rastlıyordu. Akdoğan, eserinde savaş yıllarının yokluklarını, karneyle dağıtılan ekmeği, gıda sıkıntısını ve Karadeniz kıyılarındaki gündelik hayatı ayrıntılarıyla anlatır. Buna karşılık, denizin çocukluğundaki yerini büyük bir özlemle hatırlar. Ordu sahillerinde yüzmek, balık tutmak ve arkadaşlarıyla dalgaların üzerinde kaymak en büyük eğlencelerindendi.

Henüz çocukken denizle iç içe yaşamasına rağmen başlangıçta denizci olmayı düşünmemişti. En büyük arzusu doktor olmaktı.

1944 yılında tıp öğrenimi görmek amacıyla İstanbul’a gitti. Ancak yaşının küçük olması nedeniyle tıp fakültesine kabul edilmedi. Trabzon’a dönmeye hazırlanırken Akşam gazetesinde Yüksek Deniz Ticareti Okulu’nun öğrenci kabul ilanını gördü. Bu ilan hayatının yönünü değiştirdi.

Ortaköy’deki okulu ziyaret ettiğinde gördüğü gemiler, eğitim tesisleri ve denizcilik ortamı kendisini etkiledi. Giriş sınavını kazanarak 1944 yılında Yüksek Deniz Ticareti Okulu’na kabul edildi.

Böylece doktor olmak üzere çıktığı yolculuk, onu Türk denizciliğinin önemli kaptanlarından ve denizcilik yazarlarından biri hâline getirecek meslek hayatının başlangıcı oldu.

Akdoğan’ın hayatındaki dikkat çekici tesadüflerden biri de İngilizceyle tanışmasıydı. Ortaokulda Fransızca veya Almanca öğrenmek isterken kontenjan nedeniyle İngilizce bölümüne ayrılmıştı. O yıllarda istemeyerek öğrendiği bu dil, ileride gemi kurtarma faaliyetlerinde ve denizcilik yayınlarında en önemli mesleki araçlarından biri olacaktı.

Denizcilik eğitimi ve meslek hayatının başlangıcı

Refik Akdoğan, 1944–1948 yılları arasında Yüksek Deniz Ticareti Okulu’nda öğrenim gördü. Eğitim hayatında özellikle uygulamalı gemicilik çalışmalarına büyük önem verdi.

Okulun Ertuğrul, Söğütlü, Hamit Naci ve Yıldız gibi eğitim gemileri, onun denizcilik bilgisinin gelişmesinde önemli rol oynadı. Yelken ve kürek eğitimleri, gemi stajları, seyir uygulamaları ve okulun disiplinli ortamı meslek hayatının temellerini oluşturdu.

Akdoğan, okul yıllarını anlatırken yalnızca derslere değil, dönemin denizcilik eğitiminin güçlü ve zayıf yönlerine de değinir. Denizciliğin teorik bilgi kadar uygulama, disiplin, sorumluluk ve deneyim gerektiren bir meslek olduğunu vurgular.

1948 yılında mezun olduktan sonra ilk görevine S/S Bakır gemisinde başladı.

Meslek hayatının ilk yıllarında Türk deniz ticaret filosunun farklı gemilerinde çalıştı. Düzenli seferlerde ve tramp taşımacılığında görev alarak çeşitli limanları, denizleri ve farklı çalışma koşullarını tanıdı.

Bu yıllar onun için yalnızca gemicilik deneyimi kazanma dönemi değildi. Aynı zamanda Türk ticaret filosunun yapısını, armatörlerin çalışma biçimlerini, devlet denizcilik işletmelerini ve denizcilerin mesleki sorunlarını yakından gözlemlediği bir dönemdi.

Özellikle yabancı limanlarda karşılaştığı uygulamalar, denizcilikte uluslararası standartların, yabancı dil bilgisinin ve mesleki yayınların önemini kavramasını sağladı.

Akdoğan’ın meslek hayatı boyunca sürdürdüğü eleştirel yaklaşımın temelleri de bu yıllarda atıldı. Denizcilikte karşılaşılan sorunları yalnızca şikâyet konusu yapmak yerine bunların nedenlerini araştırmayı, çözüm üretmeyi ve öğrendiklerini meslektaşlarıyla paylaşmayı benimsedi.

Gemi Kurtarma İşletmesi yılları

Refik Akdoğan’ın meslek hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri, 1955 yılında Gemi Kurtarma İşletmesi’ne katılmasıdır.

O sırada S/S Demir gemisinde ikinci kaptan olarak görev yapıyordu. Daha önce birlikte çalıştığı Kaptan Mehmet Ali Dakvar, kendisine Gemi Kurtarma İşletmesi’nde kaptanlık teklif etti.

Akdoğan başlangıçta bu teklife sıcak bakmadı. Çünkü yolcu gemilerinde kaptan olmayı arzuluyordu. Ancak Dakvar’ın ısrarı, kendisine duyduğu güven ve yeni görevin sunduğu mesleki imkânlar sonucunda teklifi kabul etti.

Bu görevlendirmede İngilizce bilgisi belirleyici oldu. İşletmede görev yapan İngiliz kurtarma uzmanı Kaptan R. L. Rees’in yanında yetişmesi, gemi kurtarma dosyalarını İngilizce hazırlaması ve gerektiğinde Londra’daki hakemlik süreçlerinde kullanılacak belgeleri düzenlemesi bekleniyordu.

Akdoğan’ın gemi kurtarmayla tanışması, onun denizcilik anlayışını önemli ölçüde değiştirdi.

Kurtarma gemilerinin çalışmaları sıradan ticaret gemilerinden farklıydı. Karaya oturan, çatışan, su alan veya batma tehlikesi geçiren gemilere müdahale etmek; yüksek düzeyde teknik bilgi, süratli karar verme yeteneği ve ekip çalışması gerektiriyordu.

İlk kaptanlık deneyimlerinden birini ALEMDAR gemisiyle yaşayan Akdoğan, daha sonra HORA kurtarma gemisinin kaptanlığına getirildi.

Kitabında, kurtarma gemisinde görev yapan deneyimli bir serdümenin kendisine geminin manevra özelliklerini anlatmasını özellikle hatırlar. Bu olaydan çıkardığı ders, denizcilikte bilgi ve deneyimin rütbeden bağımsız olarak değer taşıdığıdır.

Akdoğan, Gemi Kurtarma İşletmesi’nde görev yaptığı yıllarda kurtarma hizmetlerinin geliştirilmesine, personelin yetiştirilmesine ve yabancı uzmanlara bağımlılığın azaltılmasına önem verdi.

Kaptan Rees ile yaklaşık altı yıl birlikte çalıştığını anlatır. Rees’in ölümünden sonra yeni bir yabancı uzman alınmadan kurtarma faaliyetlerinin Türk personel tarafından yürütülmesini, işletmenin mesleki gelişimi açısından önemli bir başarı olarak değerlendirir.

Akdoğan’ın gemi kurtarma konusundaki düşüncelerinde millî uzmanlık, eğitim ve teknik yeterlilik belirleyici bir yer tutar.

Bu anlayışının en somut örneklerinden biri, kurtarma personeline verdiği eğitimdir.

Kurtarma operasyonları sırasında Türk gemicilerin yabancı gemi personeliyle iletişim kurmakta zorlandıklarını fark edince mesleki İngilizce kursları düzenlemeye başladı. Ancak dersler sırasında bazı personelin okuma yazma bilmediğini öğrenmesi kendisini derinden etkiledi.

Bunun üzerine önce okuma yazma eğitimi almalarını sağladı, ardından mesleki İngilizce çalışmalarını sürdürdü.

Bu olay, Akdoğan’ın eğitim anlayışını göstermesi bakımından özellikle önemlidir. Onun için iyi bir denizci yetiştirmek, yalnızca gemiyi kullanmayı öğretmek değil, personelin bilgi ve becerilerini her yönden geliştirmekti.

Gemi Kurtarma İşletmesi’ndeki çalışmalarında kurtarma gemilerinin teknik özellikleriyle de yakından ilgilendi.

Özellikle ALEMDAR II kurtarma gemisinin inşa ve kabul sürecine ilişkin anlattıkları dikkat çekicidir. Geminin inşasının kurtarma gemileri konusunda yeterli deneyimi bulunmayan bir tersaneye verilmesini eleştirir. Teslim sırasında ortaya çıkan teknik eksikliklerin daha sonraki operasyonlarda güçlük yarattığını belirtir.

Bu örnek üzerinden, denizcilikte teknik uzmanların görüşlerinin dikkate alınmamasının doğurabileceği sonuçları tartışır.

Akdoğan, arada Mobil Oil’de çalıştığı bir dönem bulunmakla birlikte Gemi Kurtarma İşletmesi’ndeki görevlerini 1974 yılına kadar sürdürdü. Emekliliğinde geride iyi yetişmiş Türk personeli ve güçlü bir kurtarma teşkilatı bıraktığını düşünüyordu.

Denizcilik yayıncılığı ve Türk denizcilik literatürüne katkıları

Refik Akdoğan’ın Türk denizciliğine yaptığı en kalıcı katkılardan biri, kuşkusuz yazdığı ve yayımladığı mesleki eserlerdir.

Denizcilik alanındaki yayın çalışmalarına henüz genç bir zabitken başladı. 1951 yılında Kaptanlara Radar ve Hiperbolik Seyir Kılavuzu adlı eseri İngilizceden Türkçeye çevirdi. Kitap, öğrenim gördüğü okul tarafından yayımlandı.

Bu çalışma, özellikle radarın denizcilikte giderek önem kazandığı bir dönemde Türk kaptanlarının teknik bilgiye ulaşmasına yardımcı olmayı amaçlıyordu.

Akdoğan’ın en önemli eserleri arasında ise denizcilik sözlükleri yer alır.

Yaklaşık yirmi beş yıl boyunca üzerinde çalıştığı İngilizce–Türkçe Ansiklopedik Denizcilik Sözlüğü, 1974 yılında yayımlandı.

Kitabında bu sözlüğün basılma sürecini büyük bir heyecanla anlatır. Baskı için gereken parayı bulamadığından emeklilik ikramiyesinin önemli bir bölümünü bu işe ayırmıştır.

Aldığı 62.000 liralık emeklilik ikramiyesinin 38.000 lirasını sözlüğün basımına harcaması, mesleki yayıncılığa verdiği önemin somut bir göstergesidir.

1975 yılında ise Türkçe–İngilizce Ansiklopedik Denizcilik Sözlüğü yayımlandı.

Bu iki eser, Türk denizcilik terminolojisinin gelişmesi ve denizcilerin uluslararası mesleki kaynaklardan yararlanabilmesi açısından önemli çalışmalar olarak değerlendirilebilir.

Akdoğan’ın yayımladığı diğer eserler arasında Deniz Ticareti, Ticaret Gemileri Gemiciliği, Gemilerde Yangın, Önleme ve Söndürme Teknolojisi, Gemiadamlarını Kazalara Karşı Koruma ve Güvenlik Elkitabı, Gemi Gereçleri ve Kumanya Listesi ve English for the Merchant Marine bulunmaktadır.

Bunun yanında Deniz, Deniz Atı, Kaptanın Sesi, Eta ve Denizcilik gibi dergilerde çok sayıda makale yayımladı.

Akdoğan’ın yazarlığı yalnızca teknik bilgi aktarmakla sınırlı değildi. Türk deniz ticaret filosunun sorunlarını, devlet denizcilik işletmelerini, armatörleri, tersaneleri ve denizcilik politikalarını ele alan yazılarıyla da tanındı.

1950’li yıllarda önde gelen armatörlerle yaptığı görüşmelerde Türk denizciliğinin neden yeterince gelişemediği sorusuna cevap aradı.

Hayri Baran, Nuri Cerrahoğlu, Malik Yolaç ve İrfan Cerrahoğlu gibi isimlerle gerçekleştirdiği görüşmeler, onun denizciliğin sorunlarını farklı kesimlerin bakış açılarıyla değerlendirmeye çalıştığını göstermektedir.

Denizcilik eğitimi, meslek örgütleri ve mücadeleleri

Refik Akdoğan, meslek hayatı boyunca denizciliğin gelişmesinin ancak nitelikli insan gücüyle mümkün olabileceğini savundu.

1958 yılında Türk deniz ticaretinin geliştirilmesi amacıyla kurulan derneğin kuruluş çalışmalarına katıldı. Daha sonraki yıllarda Ulaştırma Bakanlığı Yüksek İstişare Kurulu çalışmalarında da yer aldı.

Denizcilik eğitimiyle ilişkisini hiçbir zaman kesmedi. Emekliliğinin ardından Yüksek Denizcilik Okulu’nda gemicilik dersleri verdi.

Mesleki eğitimde deniz tecrübesinin önemini savunurken, deneyimli kaptanların bilgi birikiminden eğitim kurumlarında yeterince yararlanılmamasını eleştirdi.

Özellikle uygulamalı denizcilik eğitiminin geliştirilmesini, denizcilik öğretmenlerinin mesleki yeterliliklerinin dikkate alınmasını ve denizcilik okullarının daha güçlü bir teknik altyapıya kavuşturulmasını istedi.

M/V AKDENİZ gemisinin okul gemisi olarak değerlendirilmesi amacıyla yürüttüğü kampanya da eğitim konusundaki duyarlılığının örneklerinden biridir.

Akdoğan, denizcilerin çalışma koşulları ve özlük hakları konusunda da görüşlerini açıkça dile getirdi.

Deniz İş Kanunu, sendikacılık ve toplu iş sözleşmeleri üzerine yazdıkları, özellikle gemi kaptanlarının sorumlulukları ile ücret ve sosyal hakları arasında bir denge kurulması gerektiği düşüncesini yansıtır.

Kaptanlar Derneği başkanlığı yaptığı dönemde, gemi süvarilerinin çalışma koşullarıyla ilgili tartışmalara katıldı.

Ancak sendikal uygulamalara ilişkin eleştirileri oldukça serttir. Devlet denizcilik işletmelerinin yönetiminde yaşanan sorunları, bürokrasiyi ve verimsizliği Türk denizciliğinin gelişmesinin önündeki engeller arasında görür.

Akdoğan yalnızca gemi kullanan bir kaptan değil, denizcilik politikaları hakkında fikir üreten ve gerektiğinde yöneticileri eleştiren bir meslek insanı olduğunu ortaya koymaktadır.

Türk denizciliğine bakışı ve kişiliği

Altmış Yılın Hesabı kitabının belki de en dikkat çekici yönü, Refik Akdoğan’ın kendi meslek hayatını değerlendirirken Türk denizciliğinin durumunu sürekli sorgulamasıdır.

2008 yılında kaleme aldığı eserinde, 1948’den itibaren yaşadığı olayları yalnızca hatırlamakla yetinmez. Türk deniz ticaret filosunun neden arzu ettiği düzeye ulaşamadığını anlamaya çalışır.

Devletin denizcilik politikalarını, tersaneleri, armatörleri, gemi inşa sanayisini, eğitim kurumlarını ve bürokrasiyi eleştirel bir gözle değerlendirir.

Özellikle kamu kaynaklarının verimli kullanılmamasından, uzmanların görüşlerinin dikkate alınmamasından ve denizcilik eğitiminin yeterince önemsenmemesinden yakınır.

Bu eleştirilerinin temelinde, Türk denizciliğinin daha güçlü ve uluslararası alanda daha rekabetçi olması gerektiği düşüncesi vardır.

Akdoğan’ın kitabında dikkat çeken bir başka özellik, kendi başarıları kadar yaşadığı güçlükleri ve hataları da anlatmasıdır.

Meslek hayatının ilk yıllarındaki heyecanlarını, kaptanlığa geçişini, kurtarma gemilerinde karşılaştığı sorunları, yayınlarını bastırmak için verdiği mücadeleyi ve denizcilik camiasındaki anlaşmazlıkları açık bir dille aktarır.

Anlatımında zaman zaman mizah, zaman zaman öfke, zaman zaman da derin bir hayal kırıklığı hissedilir.

Ancak bütün bu duyguların ortak noktasında denizcilik mesleğine duyduğu bağlılık bulunmaktadır.

Kitabının önsözünde denizcilerin yaşadıkları olayların sonraki kuşaklara aktarılmasının önemini vurgular. Denizde kazanılan deneyimlerin can, mal ve çevre emniyeti bakımından değer taşıdığını, bu nedenle her olaydan bir ders çıkarılması gerektiğini savunur.

Bu düşüncesi, onun yazarlığının temel gerekçesini de açıklar: Meslek hayatında edindiği bilgileri ve yaşadığı olayları kendisinden sonra gelecek denizcilere bırakmak.

Altmış yılın ardından

Refik Akdoğan, Altmış Yılın Hesabı adlı eserini 2008 yılında, Yüksek Deniz Ticareti Okulu’ndan mezuniyetinin altmışıncı yılında kaleme aldı.

Kitabının girişinde, kendisini yetiştiren ülkesine karşı bir sorumluluk duyduğunu anlatır. Devletin kendisini okuttuğunu, barındırdığını ve meslek sahibi yaptığını hatırlatarak bütün bunların karşılığında Türk denizciliğine ne kazandırdığını sorgular.

Bu sorgulama, kitabın adını da anlamlı kılar.

Altmış Yılın Hesabı, bir kaptanın kişisel hatıralarından çok daha fazlasıdır. Türk ticaret denizciliğinin yakın geçmişini, meslek kültürünü ve kurumsal sorunlarını gelecek kuşaklara aktarma çabasıdır.

Refik Akdoğan’ın hayatında kaptanlık, gemi kurtarma, eğitim, yayıncılık ve meslek örgütlenmesi birbirini tamamlayan faaliyetler olmuştur.

Onu farklı kılan özelliklerden biri, denizde kazandığı bilgiyi yalnızca kendi meslek hayatında kullanmakla yetinmemesi, bu bilgiyi kitaplara, sözlüklere ve makalelere dönüştürmesidir.

Özellikle denizcilik sözlükleri, teknik yayınları ve Gemi Kurtarma İşletmesi’ndeki çalışmaları, meslek hayatının kalıcı izleri arasındadır.

Kendi kuşağının denizcilerini, gemilerini, çalışma koşullarını ve denizcilik anlayışını yazıya dökerek yakın dönem Türk denizcilik tarihinin korunmasına da katkıda bulunmuştur.

Akdoğan’ın kitabının önsözündeki şu düşünce, onun mesleki mirasını özetler niteliktedir:

“Konuşmalar buz üzerine yazılmış yazılar gibidir, buz eriyince konuşulanlar unutulur. Ama yazılanlar, yazanla birlikte sonsuza dek yaşarlar.”

Refik Akdoğan, meslek hayatı boyunca bu düşüncesinin gereğini yerine getirmeye çalışmıştır. Denizde edindiği deneyimleri yazıya dönüştürmüş, bilgilerini sonraki kuşaklarla paylaşmış ve Türk denizciliğinin gelişmesi için fikir üretmiştir.

Bugün geriye baktığımızda, Refik Akdoğan’ın bıraktığı en değerli mirasın yalnızca yazdığı kitaplar değil, denizcilik bilgisinin paylaşılması ve gelecek kuşaklara aktarılması gerektiğine duyduğu inanç olduğu söylenebilir.

Uluç Hanhan

Kaynak: Refik Akdoğan, Altmış Yılın Hesabı (1948–2008)

The post Kitaplara sığmayan bir hayat : Kaptan Refik Akdoğan appeared first on Denizcilik Dergisi.