Otoriter Rejimler ve Edebiyat

İçinde yaşadığımız ülke, bizim ülkemiz. Emperyalizme karşı Kurtuluş Savaşı vermiş Türk halkının, Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde çağdaş değerlerde sosyal, laik ve hukukun üstünlüğüne bağlı bir düzen kurmaya çalıştığı, demokrasi vasıtasıyla Batı Medeniyetine doğru yelken açtığı, güçlü liderimiz vefat edince limana varmadan bu rotadan ayrıldığı, nice yaşamlar feda edilerek demokrasi mücadelelerin verildiği, askeri darbelerin yaşandığı, demokrasiyi araç olarak gören bir zihniyetin gücü eline geçirince yerleşik kuralların rafa kaldırıldığı, kurumsallaşma yerine otoriterliğin normalleştirildiği, ahlaki değerlerin çürütüldüğü, milli kültürümüzden adım adım uzaklaşıp Arap Kültürünün din adına yükselen değer haline getirildiği, güzel ülkemiz.

Kültürel kimliğimiz, milli çıkarlarımız, ortak geçmişimize olan inancımız, ruhsal inanç sistemimiz otoriter bir rejim eliyle değiştirilmeye çalışılıyor; güzel ülkemiz dönüştürülüyor.

Gerçekten otoriterlik artıyor mu? Medya susturuluyor mu? Bu sorunun cevabını, iktidar sahibi bir siyasetçi güç gösterisi yaparcasına kısa süre önce şöyle cevapladı: “Konuşmalarına dikkat etmeden her şeyi söyleyen insanlara sormak lazım bu soruyu.” Durumun vahameti, anlamayanlara bundan daha net nasıl söylenebilir ki?

Otoriteye karşı çıkan yanar…

Peki, böyle durumlarda, yani otoriter rejimlerin baskısı altında, gerçekler halka nasıl anlatılmalı? Siyasetçileri bir yana bırakırsak, bana göre, bu sosyal çalkantılarla ilgilenmek, sadece sosyal bilimcilerin görevi değil aynı zamanda edebiyatçıların da ilgi alanında olması gerekir.

Çünkü otoriterliğin en şaşırtan yanı, halkın nezdinde gerçekten popüler olmasıdır. Bunun temel sebebi halkın, krizlerden ve sorunlarından hızlıca kurtulma yolunun, ancak “güçlü” bir liderlikle mümkün olduğuna duyduğu inanç ve insanların güçlü lider özleminden kaynaklanıyor. Otoriter liderlerin, ‘sizi yeniden büyük yapacağım’ vaatlerine kim karşı koyabilir ki? Hiç kimse…

Akademik yazarların bazıları, sayfalar dolusu kitaplarda detaylı analizlere yer verip otoriterliğin iktidara nasıl geldiğini, kutuplaşmanın ve diktatörlere halk desteğinin şaşırtıcı rolünü yazıyor. Gayet güzel.

Peki, kendilerinden topluma ayna tutma görevi beklenen edebiyat yazarlarımız bu konuda ne yapabilirler? Elbette çok şey.

Bir örnek olması açısından toplumsal çalkantıların yoğun yaşandığı 16. Yüzyıl İngiltere’sine bakarsak, orada, reformların, ardından reform karşıtı hareketlerin ve otoriter lider arayışına karşı edebiyatın nasıl tepki verdiğini görmek mümkün.

Önce size şu soruyu sormak istiyorum: William Shakespear(1564-1616)’in eserlerini sever misiniz? Ben yazdıklarını okudukça, kendi döneminin çalkantılarından onun çok güçlü şekilde etkilendiğini anlıyorum.

İsterseniz 16. Yüzyıl İngiltere’sinde yaşananları şöyle kısaca bir hatırlayalım.

VIII. Henry, Papa ile kavgaya tutuşup Protestanlığı getirince, Protestanlık İngiltere’de yükselen değer oldu. VIII. Henry’den sonra tahta I. Mary geçti, o tekrar Katolikliği benimsedi ve Protestanlık tehlikeli bir değer haline geldi. Öylesine ki Kanlı Mary döneminde, Katolik inanca karşı durursanız cadı avıyla yakalanıp yakılabilirdiniz. Bunların ardından I. Elizabeth tahta geçince, üstelik o uzun süre tahtta kaldı, bu kez Katolik olmak tehlikeliydi.

Shakespear’in yazmaya başladığı dönemde İngiliz halkı, gücü elinde tutanın tercihine göre iki inanç arasında gidip geliyordu. İşin kötüsü yıllar geçip bakire kraliçe yaşlanınca yerine bırakacağı varis bulunmadığından endişeler iyice artmıştı. Tarihe bakınca o dönem İngiltere’sinde herkes kaygılıydı ve birbirlerine ‘Kraliçe Elizabeth’ten sonra ne olacak?” diye soruyorlardı. Tıpkı bugün bizde ya da otoriter rejimlerde olduğu gibi…

Hepimizi etkileyen o müthiş eserlerini okudukça, Shakespear’in, sanki kraliçeyi bir başkasıyla nasıl değiştirebiliriz sorusuna cevap aradığını düşünüyorum. Üstelik bunu zaman zaman Kraliçe Elizabeth’in de seyrettiği tiyatro oyunlarında halka anlatmış Shakespeare.

Nasıl yani derseniz?

Şöyle: ‘Hamlet oyunu’ mesela bir nevi gizlice öldürme senaryosudur; ‘Julius Ceaser’ eseri herkesin gözü önünde öldürme; ‘VI. Henry’ iç savaş çıkarma; ‘II. Richard’ tahtan çekilmeye zorlama; ‘III. Richard’ tahtı gasp etme; ‘V. Henry’ eseri tahtın babadan oğula meşru şekilde geçme hikayeleriyle örülmüş durumda. Bu trajik oyunlar, Tudor Hanedanının meşruiyetini sorgulama, Kraliçe Elizabeth’in veraset ve yaşlılığını dile getirme, halkın Kraliçe’nin ilerleyen yaşı ve ölümünden sonra ne olacağına dair duyduğu kaygıları yansıtır.

Peki bizim kaygılarımız! Toplumsal değerlerin, tahterevalliye binmişçesine bir aşağı bir yukarı sonra tekrar aşağı ve yukarı hareket ettirildikçe hepimizi nasıl etkilediğini ele alan edebi eserler, onlar nerede? Maalesef oldukça az.

Cumhuriyetimizin kuruluş yıllarında, ironi ve modernleşme eleştirileri yapan Nazım Hikmet, Ahmet Hamdi Tanpınar, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Sabahattin Ali, Kemal Tahir, Aziz Nesin, Yaşar Kemal gibi daha isimlerini sayamadığım birçok güçlü yazar neden günümüzde yok?

Türkiye ciddi bir toplumsal dönüşüme zorlanırken, bu değişim sürecinde siyasetçilere ve halka ayna tutacak, etkileyecek güçlü kalemlere ihtiyacımız yok mu? Ne dersiniz?

Tamer Şahin