Batum, 16. yüzyıldan 1878’e kadar Osmanlı idaresinde kalan, Kafkasya ve Doğu Karadeniz’de stratejik öneme sahip bir deniz üssü, liman ve kale kentiydi. Çoruh Nehri ağzında yer alması ve derin limanı sayesinde, Kafkasya’nın dış dünyaya açılan önemli bir ticaret ve askeri ikmal merkezi olarak kullanılmıştır.

Batum limanı, transit ticaretin yanı sıra bölgedeki köle ticareti ve diğer ikmal faaliyetlerinde kullanılan bir merkezdi.

Batum’un Stratejik Konumu:

Kafkasya ile bağlantı noktasında bulunan Batum, özellikle 19. yüzyılda Rusya’nın güneye sarkmasıyla Osmanlı’nın Karadeniz’deki savunma hattında kritik bir rol oynadı. Batum’un stratejik konumu, tarih boyunca hem Osmanlı İmparatorluğu hem de Rusya için burayı “vazgeçilemez” kılan birkaç temel faktör üzerine kuruludur:

1. Karadeniz’in En İyi Doğal Limanı

Batum, Doğu Karadeniz sahil şeridindeki en derin ve fırtınalara karşı en korunaklı doğal limana sahiptir. Osmanlı donanması için Trabzon’dan sonra en kritik sığınak noktasıydı. Gemilerin kışlaması ve onarımı için ideal bir coğrafi yapı sunuyordu.

Derinliği sayesinde büyük tonajlı gemilerin kıyıya yanaşmasına izin veriyordu; bu da askeri sevkiyatı (asker, mühimmat, erzak) hızlandırıyordu.

2. “Kafkasya’nın Kilidi” Olma Özelliği

Batum, Anadolu ile Kafkasya arasındaki geçiş koridorunun (Çoruh Vadisi) başlangıç noktasıdır. Osmanlı için Batum’un elden çıkması, Erzurum ve Doğu Anadolu kapılarının Rusya’ya ardına kadar açılması demekti. Osmanlı, Kafkasya’daki Müslüman halklara (Çerkesler, Abhazlar, Dağıstanlılar) yardım göndermek veya bölgede operasyon yapmak için Batum’u ana üs olarak kullanmıştır.

3. Enerji ve Ticaretin Çıkış Kapısı (19. Yüzyıl Sonu)

Sanayi Devrimi ile birlikte Batum’un stratejik değeri askeri boyuttan ekonomi-politik boyuta evrildi. Bakü petrollerinin dünya pazarlarına açıldığı ana liman haline gelmesi, Batum’u küresel bir ticaret merkezi yaptı. Osmanlı bu hattın kontrolünü kaybetmekle büyük bir ekonomik güçten mahrum kalmıştır.

4. Coğrafi Engel: Çoruh Nehri ve Dağlar

Batum, arkasını sarp dağlara (Gürcistan/Kafkas dağ silsilesi) yaslayan ve önü deniz olan bir “yarımada” gibidir. Bu durum; Karasal bir saldırıya karşı şehri savunmayı kolaylaştırıyordu (93 Harbi’nde Rusların şehri askeri yolla alamamasının sebebi budur). Çoruh Nehri’nin ağzında olması, nehir yoluyla iç kesimlere lojistik destek sağlanmasına imkan tanıyordu.

Özetle Batum, Osmanlı için sadece bir şehir değil; Karadeniz hakimiyetinin uç noktası ve Anadolu’nun kuzeydoğu kalkanıydı.

Batum’un Askeri Önemi:

Batum, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda (“93 Harbi”) Rusya tarafından hedeflenene kadar uzun süre Osmanlı donanması ve ordusu için iskele ve kale yoğunluklu bir askeri üstü. Batum‘un askeri önemi, tarih boyunca Karadeniz’in en stratejik doğal limanlarından biri olması ve Kafkasya’nın giriş kapısında yer almasıyla şekillenmiştir. Hem Osmanlı İmparatorluğu hem de Çarlık Rusyası için burası, bölgesel hakimiyetin anahtarı olarak görülmüştür.

1878 yılında Berlin Antlaşması ile Çarlık Rusya’sına bırakılan Batum, bu dönemde Rusya tarafından Kafkasya’ya giriş kapısı ve demiryolu bağlantılı (Bakü petrolü) bir liman kentine dönüştürüldü.

Batum’un askeri önemini belirleyen temel unsurlar şunlardır:

1. Karadeniz’in Lojistik ve İkmal Üssü

Batum, özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nin Kafkasya operasyonları için vazgeçilmez bir lojistik merkeziydi. İstanbul ve diğer limanlardan gelen her türlü askeri mühimmat, zahire ve mühimmat bu liman üzerinden Kafkasya cephelerine aktarılırdı. Fırtınalara kapalı ve derin yapısı, büyük tonajlı savaş gemilerinin güvenle demirlemesine ve kışlamasına olanak tanırdı. (DergiPark)

2. “Set Şehir” ve Savunma Kilidi

Rusya’nın güneye ilerleme politikasına karşı Batum, Osmanlı için bir savunma seti görevi görmüştür. Kırım Savaşı ve 93 Harbi gibi kritik dönemlerde şehirde 4.000 düzenli askerden başlayıp 20.000’e kadar çıkan büyük askeri birlikler konuşlandırılmıştır. 19. yüzyılda inşa edilen tabyalar (Aziziye, Mecidiye vb.) o kadar güçlüydü ki, 1877-78 savaşında Rus ordusu şehri askeri harekatla düşürememiş; Batum ancak masa başında (Berlin Antlaşması) teslim edilmiştir. (DergiPark)

3. Kafkasya’nın Giriş ve Çıkış Kapısı

Askeri strateji açısından Batum, Kafkas dağlarının bittiği ve Anadolu düzlüklerinin başladığı noktadır. Rusya bölgeyi ele geçirdikten sonra burayı bir askeri vilayet (oblast) olarak örgütlemiş ve bölgeyi Bakü ile bağlayan demiryolu hattıyla askeri mobilizasyonunu güçlendirmiştir. Rus yönetiminde Batum, sivil bir vali yerine doğrudan askeri kadrolardan oluşan bir idare ile yönetilmiştir, bu da şehrin önceliğinin her zaman “savunma ve ordu” olduğunu göstermektedir.

4. Modern Dönem ve Millî Mücadele

Batum’un askeri değeri I. Dünya Savaşı ve sonrasında da devam etmiştir. 1918 Brest-Litovsk Anlaşmasıyla Osmanlı, askeri gücünü kullanarak şehri geri almış ve burayı yeniden bir sancak merkezi yapmıştır. Millî Mücadele döneminde Türk birlikleri, 1921 harekâtı ile stratejik öneminden dolayı Batum’u işgal ederek askeri ve mülki bir yönetim kurmaya çalışmış, ancak Moskova Antlaşması ile geri çekilmek zorunda kalmıştır.

Batum’un bu askeri stratejik konumu, günümüzde de Karadeniz’in jeopolitik dengeleri açısından önemini korumaktadır.

Batum, 400 yıla yakın süren Osmanlı hakimiyeti boyunca, özellikle Trabzon’un gölgesinde kalsa da bölge güvenliği ve lojistik açıdan vazgeçilmez bir deniz üssü olma özelliği taşıdı. Batum, Osmanlı döneminde “Kafkasya’nın Kilidi” olarak görülmüş ve bu stratejik vizyon doğrultusunda tahkim edilmiştir. Şehrin askeri ve mimari yapısı şu temel taşlar üzerine kuruluydu:

1. Kale Yapısı ve Mimari Özellikler

Osmanlı döneminde Batum, modern anlamda büyük bir şehirden ziyade bir müstahkem mevki (kale-şehir) karakterindeydi. Şehrin en önemli savunma yapısı, limana hâkim bir noktada (günümüzde deniz fenerinin olduğu bölgeye yakın) yer alan kaledir (Batum Kalesi/Burun kale). Kanuni Sultan Süleyman döneminde sağlamlaştırılan bu kale, dışarıdan gelebilecek deniz saldırılarına karşı toplarla donatılmıştı. Kale, garnizonun barındığı bir iç kısımdan ve etrafındaki sivil yerleşim ile ticari iskeleden oluşuyordu. 19. yüzyıla gelindiğinde, kalenin çevresi hendekler ve toprak tabyalarla desteklenerek genişletildi.

2. Bölgesel Savunma Önemi

Batum’un savunma stratejisindeki yeri iki yönlüydü:

• Deniz Üssü ve İkmal Hattı: Trabzon ile Kafkasya arasındaki en güvenli doğal limandı. Donanma gemileri kışlak olarak burayı kullanır, cepheye gidecek asker ve mühimmat burada depolanırdı.
• Kafkasya Seddi: Rusya’nın Kafkasya üzerinden Anadolu’ya sarkmasını önleyen uç kalesiydi. Ahıska ve Kars ile savunma hattı oluşturur, Çoruh Vadisi’nin kontrolünü sağlardı.

3. 19. Yüzyıl ve Tabyalar Dönemi

Modern topçuluğun gelişmesiyle eski surlar yetersiz kalınca, Osmanlılar Batum etrafında tabya sistemine geçtiler:

• Şevketil ve Aziziye Tabyaları: Şehri çevreleyen tepelere (özellikle Anarya ve Stepanovka bölgelerine) inşa edilen bu tabyalar, 1877-78 Savaşı’nda Rus ordusuna karşı inanılmaz bir direnç gösterilmesini sağladı.
• 93 Harbi’ndeki Başarısı: İlginç bir tarihsel not olarak; Batum, 1877-78 savaşında askeri olarak düşürülememiş, ancak Berlin Antlaşması masasında Rusya’ya savaş tazminatı karşılığı “serbest liman” statüsüyle bırakılmak zorunda kalınmıştır.

Batum’daki bu savunma sisteminin, dönemin Rus generalleri tarafından “Karadeniz’in en çetin istihkamlarından biri” olarak tanımlandığı bilinmektedir.

Batum Kalesi‘nin (tarihi adıyla Gonio/Gönye Kalesi) mimari planı, temelde Roma askeri mimarisine dayanan ancak Osmanlı döneminde fonksiyonel eklemelerle geliştirilmiş klasik bir kastelyum (castellum) yapısıdır.

Osmanlı döneminde kale ve çevresinin mimari plan özellikleri şu şekildedir:

1. Geometrik Plan ve Ölçüler

Kale, 222 metre uzunluğunda ve 195 metre genişliğinde, neredeyse tam bir dikdörtgen plana sahiptir.

Toplam çevresi 900 metre olan surların yüksekliği yaklaşık 5-7 metre, kalınlığı ise savunma ihtiyaçlarına göre 2 metreyi bulmaktadır.

Orijinal planında 22 adet kule barındıran yapıda, günümüze 18 kule ulaşmıştır. Köşelerdeki ana kuleler daha yüksek ve geniş inşa edilmiştir.

2. Osmanlı Dönemi Mekânsal Düzeni

Osmanlılar, mevcut Roma-Bizans temelini koruyarak kalenin içini kendi idari ve askeri ihtiyaçlarına göre yeniden düzenlemiştir. Başlangıçta dört ana girişi (kuzey, güney, doğu, batı) bulunan kalenin, Osmanlı döneminde savunma güvenliği nedeniyle sadece Batı Kapısı aktif olarak kullanılmış, diğerleri kapatılmıştır. Osmanlı hakimiyetiyle birlikte kalenin içine bir camii inşa edilmiş, kale meydanı belirli dönemlerde pazar yeri olarak kullanılmıştır.

Kalenin içinde garnizonun konakladığı kışlalar, mühimmat depoları (Cebe hane) ve zahire (erzak) ambarları yer almaktaydı.

3. 19. Yüzyıl Savunma Kuşağı (Tabyalar)
4. Yüzyılda kalenin kendi surları modern toplar karşısında yetersiz kalınca, mimari plan şehrin çevresindeki tepelere yayılan bir tabya sistemiile genişletilmiştir. Batum’un asıl gücü bu dönemde Burun Kale’den ziyade, şehri kuşatan Şevketil, Aziziye ve Mecidiye gibi toprak-taş karışımı modern tabyalardan gelmekteydi. Batum Kalesi’nin (Gonio) içindeki Osmanlı izleri, kalenin 1547-1878 yılları arasındaki 300 yılı aşkın Türk hakimiyeti dönemine dayanır.

Bugün kalede yapılan arkeolojik kazılar daha çok Roma tabakasına odaklansa da Osmanlı döneminden kalan somut yapılar ve belgeler hayli fazladır.

Temel Er Ersaoy