Geçici olarak 2026 ED138 adı verilen cisim, NSF-DOE Vera C. Rubin Gözlemevi’ndeki Simonyi Gözlem Teleskobu’ndan elde edilen gözlemleri analiz eden bir gökbilimci tarafından tespit edildi. İlk tahminler, Neptün’ün ötesinde şimdiye kadar bulunan en büyük cüce gezegen adayları arasında yer aldığını gösteriyor. Eğer statüsü doğrulanırsa, Uluslararası Astronomi Birliği tarafından şu anda tanınan beş cüce gezegene (Pluto, Ceres, Eris, Haumea ve Makemake) katılacaktır.

Keşif, Harvard & Smithsonian Astrofizik Merkezi’nde kıdemli astrofizikçi olan Matthew Holman ve Rubin’in güneş sistemi ekibine liderlik eden Washington Üniversitesi astronomi profesörü Mario Jurić’in katıldığı bir basın toplantısında duyuruldu. Holman ilk keşfi yaparken, Jurić ise bunu doğrulamak için gereken ek kanıtları toplamaya yardımcı oldu.

Holman, “ED138’in cüce gezegen olduğu doğrulanırsa, çok küçük bir dünya ailesine katılacak,” dedi. “Rubin, 10 yıl boyunca güney gökyüzünün tamamını tekrar tekrar görüntüleyecek, bu nedenle daha önceki araştırmaların atladığı yerlerde saklanan diğer gezegenler artık ulaşılabilir durumda.”

Jurić, “Yaklaşık 1.000 kilometre çapında bu kadar büyük bir cisim bulmak, belki de bir nesilde bir kez olan bir şey,” dedi. “Bu, yaklaşık 20 yıldır bulunan en büyük Neptün ötesi cisim ve Rubin bunu biz teleskobun devreye alınması aşamasındayken buldu.”

Gökbilimciler Gizli Dünyayı Nasıl Keşfetti?

Çığır açan gelişme, 13 Ekim akşamı Holman’ın Rubin’in 2026’nın başlarında topladığı gözlemleri incelemesiyle gerçekleşti. Holman, meslektaşı Kevin Napier ile birlikte geliştirdiği özel bir yazılımı kullanarak güneş sisteminde hareket eden daha önce tanımlanmamış cisimleri arıyordu.

Program, milyarlarca teleskop tespitini karşılaştırarak, birden fazla gözlemde görünen ve aynı nesneye ait olduklarını düşündüren şekillerde hareket eden tek tek ışık noktalarını arıyor. Yazılım ED138’i tanımladığında, Holman, görünen parlaklığının ve muazzam mesafesinin alışılmadık derecede büyük bir şeye işaret ettiğini hızla fark etti.

“İlk tepkim heyecanlı bir şaşkınlıktı,” dedi Holman. “Bu tür nesneler çok nadir bulunur, bu yüzden hemen ben mi yoksa kod mu yanlış bir şey yaptı diye kontrol etmeye başladım.”

Bulguyu doğrulamak için Jurić, Rubin’in sakladığı gözlemleri inceledi ve Mart 2026 gibi erken bir tarihte kaydedilenler de dahil olmak üzere ED138’in 20 ek tespitini buldu. Araştırmacılar daha sonra diğer astronomik araştırmaların tarihi kayıtlarını inceledi ve nesnenin 2016’ya kadar uzanan görüntülerini tespit etti.

Bu gözlemlerin bir araya gelmesi, ekibin uzak gezegenin on yıldan fazla süren yörünge hareketini yeniden oluşturmasına olanak sağladı ve keşfin gerçek olduğuna dair kanıtları güçlendirdi.

Bu, Güneş Sistemimizin Altıncı Cüce Gezegeni Olabilir mi?

ED138 şu anda Güneş’ten yaklaşık 46 astronomik birim (au) uzaklıkta bulunuyor. Bir astronomik birim, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama mesafeyi temsil eder. Karşılaştırma yapmak gerekirse, Plüton’un ortalama yörünge mesafesi yaklaşık 40 au’dur.

ED138, Neptün’ün ötesine geçtiği için gökbilimciler tarafından Neptün ötesi cisim (TNO) olarak sınıflandırılır. Bu uzak cisimler, fiziksel özellikleri ve yörünge yolları güneş sisteminin uzak geçmişi hakkında ipuçları koruduğu için bilim insanları için değerlidir.

Araştırmacılar, bu gök cisimlerinin boyutlarını, bileşimlerini ve hareketlerini inceleyerek, güneş sisteminin nasıl geliştiğini, dev gezegenlerin konumlarının nasıl değiştiğini ve bu süreçte daha küçük cisimlerin nasıl yeniden dağıtıldığını daha iyi anlayabilirler.

Ancak, Neptün ötesi bir cisim olmak, ED138’i otomatik olarak bir cüce gezegen yapmaz. Bunun için temel bir şart, cismin yerçekiminin onu neredeyse yuvarlak bir cisim haline getirecek kadar güçlü olmasıdır.

Gökbilimciler, ED138’in parlaklığı ve uzaklığına dair ölçümlerin yanı sıra yüzeyinin ne kadar güneş ışığı yansıttığına dair tahminleri kullanarak, çapının 600 ila 1.500 kilometre arasında olabileceğini hesapladılar.

Bu boyut aralığındaki buzlu bir cismin genellikle yuvarlak bir şekil alacak kadar yerçekimine sahip olması beklenir. Bununla birlikte, bilim insanlarının ED138’in gerçek boyutlarını belirlemek ve cüce gezegen olarak nitelendirilip nitelendirilmediğini tespit etmek için daha fazla gözleme ihtiyaçları olacak.

Böylesine Büyük Bir Dünya Neden Keşfedilmemiş Kaldı?

Keşfin en şaşırtıcı yönlerinden biri, bu kadar büyük bir cismin bu kadar uzun süre nasıl tespit edilemeden kalabildiğidir.

ED138, Samanyolu galaksisinin düzlemine yakın bir gökyüzü bölgesinde yer alır ve burada milyonlarca yıldız son derece kalabalık bir arka plan oluşturur. Bu yoğun ışık alanına karşı, uzaktaki cismin hafif hareketini önceki teleskoplar ve gözlemler ayırt etmeyi zorlaştırmıştır.

Rubin Gözlemevi önemli bir avantaja sahip. Güney Yarımküre gökyüzünü tekrar tekrar gözlemleyebilme yeteneği, gelişmiş bilgisayar algoritmalarıyla birleştiğinde, muazzam miktarda astronomik veriyi nesnelerin konumlarındaki ince değişiklikler açısından incelemeyi mümkün kılıyor.

Milyonlarca hatta milyarlarca bireysel ışık tespitini inceleyerek, bu sistemler, aksi takdirde çevredeki yıldızların arasında kaybolabilecek küçük güneş sistemi cisimlerinin hareketini tanıyabilir. Bu yetenek, gökyüzünün bu kadar zorlu bir bölgesinde ED138’i bulmak için hayati önem taşıyordu.

Rubin Gözlemevi Daha Fazla Gizli Dünyayı Ortaya Çıkarabilir

Yeni tanımlanan bu cisim, Haziran 2026’da resmen başlayacak olan iddialı Uzay ve Zaman Miras Araştırması (LSST) öncesinde gözlemler toplamaya başlayan Rubin Gözlemevi’nin güneş sistemi keşifleri koleksiyonuna ekleniyor.

Araştırma başlamadan önce bile gözlemevi dikkat çekici sonuçlar üretiyordu. Nisan ayında, Rubin’in güneş sistemi araştırmacıları, yaklaşık 380 yeni Neptün ötesi cisim de dahil olmak üzere, daha önce bilinmeyen 11.000’den fazla asteroit gözlemlediklerini bildirdi.

Ekip, bu muazzam keşifler koleksiyonunu “buzdağının görünen kısmı” olarak nitelendirerek, tam araştırmanın çok daha fazla nesneyi ortaya çıkaracağını öngördü. ED138’in tanımlanması, gelecekteki bulguların ne kadar önemli olabileceğine dair erken bir gösterge sunuyor.

Rubin teleskobunun geniş gökyüzü kapsamı, hassasiyeti ve hızlı gözlemleri, gökbilimcilerin yeni keşifleri araştırma biçimini de değiştiriyor. Bir cisim tanımlandıktan sonra, araştırmacılar daha eski teleskop görüntülerini inceleyerek, cismin fotoğraflandığı ancak fark edilmediği durumları bulabiliyorlar.

Jurić, “Rubin bize hız, derinlik ve hassasiyetin birleşimiyle gökyüzünü keşfetmek için eşi benzeri görülmemiş bir kapasite sağlıyor,” dedi. “Ve keşif sadece başlangıç: Yeni bir nesneyi tanımladığımızda, aylarca, hatta bazen on yıllarca geriye giderek, kimsenin bakmayı bilmediği görüntülerde onu bulabiliyoruz. Nesneleri hem keşfetme hem de ‘önceden keşfetme’ yeteneği, yörüngelerini ne kadar hızlı ve doğru bir şekilde belirleyebileceğimizi ve uzak güneş sistemini nasıl anlayabileceğimizi dönüştürüyor.”

Rubin önümüzdeki on yıl boyunca güney gökyüzünü incelemeye devam ederken, gökbilimciler gözlemlerinin önceki aramalarda gözden kaçan ek cisimleri ortaya çıkaracağını ve potansiyel olarak güneş sisteminin dış kesimlerinde daha büyük, buzlu dünyaları açığa çıkaracağını umuyorlar.

ED138’i keşfetmek isteyen herkes , güneş sistemini üç boyutlu olarak görüntüleyen ve kullanıcıların yapısını gerçek zamanlı olarak incelemesine olanak tanıyan etkileşimli web tabanlı bir uygulama olan Orbitviewer’ı kullanarak konumunu ve yörüngesini görüntüleyebilir .

Vera C. Rubin Gözlemevi’nin faaliyetleri ABD Ulusal Bilim Vakfı ve ABD Enerji Bakanlığı Bilim Ofisi tarafından finanse edilmektedir.