CERN bilim insanları, tespit edilmesi 40 yıl süren, son derece nadir bir parçacık bozunmasının kanıtını nihayet buldu

Tarih:
20 Kasım 2026
Kaynak:
Manchester Üniversitesi
Özet:
CERN’deki bilim insanları, 40 yılı aşkın bir süredir devam eden araştırmaların ardından, inanılmaz derecede nadir görülen bir parçacık bozunmasının ilk kanıtını buldular; bu sürecin her 10 milyar güzellik parçacığında yalnızca bir kez meydana gelmesi bekleniyordu. Bu çığır açıcı buluş, fizikçilerin bilinmeyen parçacıkların ve kuvvetlerin saklanıyor olabileceği gizemli bir mikroskobik alemi keşfetmelerine yardımcı olabilir.

CERN’deki fizikçiler, kırk yılı aşkın bir süredir süren araştırmaların ardından, her 10 milyar güzellik parçacığında yalnızca bir kez meydana gelen son derece nadir bir parçacık bozunmasının kanıtını nihayet buldular. Uzun zamandır beklenen bu sonuç, bilim insanlarının bilinmeyen parçacıkların ve doğa güçlerinin var olabileceği, büyük ölçüde keşfedilmemiş bir fizik alanını araştırmalarına yardımcı olabilir.

Kanıtlar, CERN’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nda (LHC) yükseltilmiş LHCb deneyinden geliyor. Manchester Üniversitesi’ndeki araştırmacılar, ölçümü mümkün kılan gelişmiş teknolojiye katkıda bulunarak uluslararası çabalarda önemli roller oynadılar.

‘Bd’den μm’ye’ olarak adlandırılan, anlaşılması güç bu süreç, 3,2 sigma’lık istatistiksel öneme sahip. Bu, kanıt olarak nitelendirilebilecek kadar güçlü, ancak fizikçilerin resmi olarak bir keşif ilan etmeden önce ek verilere ihtiyaçları olacak. Yine de, bu bulgu, 40 yılı aşkın süredir devam eden bir arayışta önemli bir dönüm noktası oluşturuyor.

Bu durum aynı zamanda temel parçacıkları ve bunların nasıl etkileşimde bulunduğunu açıklayan önde gelen bilimsel çerçeve olan Standart Modeli test etmek için yeni fırsatlar yaratıyor. Araştırmacılar, bu son derece nadir bozunmayı daha ayrıntılı inceleyerek, nihayetinde mevcut anlayışımızın ötesindeki fiziğe işaret edebilecek ince ipuçlarını ortaya çıkarmayı umuyorlar.

Nadir Parçacıkların Bozunmaları Neden Yeni Fiziksel Gerçekleri Ortaya Çıkarabilir?

LHCb deneyi, güzellik kuarkları içeren parçacıkları inceleme konusunda uzmanlaşmıştır. Bunlar, çevremizdeki sıradan maddenin büyük bir kısmını oluşturan yukarı ve aşağı kuarkların daha ağır akrabalarıdır.

Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nda parçacıklar çarpıştığında, çok sayıda güzellik kuarkı üretilir. Ancak, bu kuarklar diğer parçacıklara bozunmadan önce yalnızca yaklaşık bir buçuk trilyonda bir saniye kadar hayatta kalırlar.

Bilim insanları bu dönüşümleri inceliyor çünkü bu dönüşümler, çarpıştırıcıda doğrudan gözlemlenemeyen parçacıkların etkisini ortaya çıkarabilir. Fizikçiler, farklı bozunmaların ne sıklıkla meydana geldiğini tam olarak ölçerek, daha önce bilinmeyen fiziği gösterebilecek beklenmedik etkileri arayabilirler.

Özellikle nadir görülen bozunmalar önemli bir avantaj sunar. Çok seyrek meydana geldikleri için, bozunma hızları keşfedilmemiş parçacıkların katkılarına karşı özellikle hassas olabilir. Tahmin edilen ve gözlemlenen bozunma hızları arasındaki küçük farklılıklar bile yeni kuvvetler veya parçacıklar hakkında değerli kanıtlar sağlayabilir.

10 Milyarda Bir Parçacık Bozunması

Yeni gözlemlenen sinyal, ‘Bd’den mu mu’ya dönüşüm olarak bilinen bir süreci içeriyor. Bu bozunma sırasında, bir güzellik kuarkı içeren bir parçacık, elektronların daha ağır akrabaları olan iki müona dönüşüyor.

Teorik tahminlere göre, bu dönüşüm her 10 milyar güzellik parçacığında yalnızca bir kez gerçekleşmelidir. Onlarca yıllık araştırmaya rağmen, daha önce hiçbir bireysel deney bunun gerçekleştiğine dair ikna edici kanıt üretememişti.

Geliştirilmiş LHCb deneyi artık 3,2 sigma’lık istatistiksel anlamlılık düzeyine ulaştı. Bu, kanıt raporlama standardını karşılasa da, parçacık fizikçileri genellikle doğrulanmış bir keşfi duyurmadan önce beş sigma’lık bir anlamlılık düzeyine ihtiyaç duyarlar.

Manchester Üniversitesi Fizik ve Astronomi Bölümü Başkanı Profesör Chris Parkes, LHCb’nin büyük çaplı yükseltme çalışmaları sırasında uluslararası LHCb iş birliğine liderlik etti. Ayrıca, iş birliğinin yeni bulguları onaylamasını da denetledi.

Şöyle açıkladı: “Yükseltilmiş LHCb, 1900’lü yıllardan beri uluslararası üyelerden oluşan bir iş birliğinin ürünü olan, on beş yıllık bir tasarım ve inşaat projesiydi.”

“Bu projeye en büyük ulusal katkıyı İngiltere yaptı ve doğayı yeni bir ölçekte incelememizi mümkün kılan yeni teknolojilere öncülük etti. Ancak bu sadece başlangıç; fiziği daha da küçük bir ölçekte inceleyecek, yeni nesil Yüksek Lüminesanslı LHC’nin yeteneklerinden yararlanacak bir deneyin inşasını planlıyoruz.”

Bu yılın başlarında LHCb’ye yaptığı katkılar nedeniyle Kraliyet Bilimler Akademisi Üyesi olan Parkes, bozunmanın ne kadar olasılık dışı olduğunu göstermek için akılda kalıcı bir benzetme yaptı.

“Bu bozulmanın gerçekleşme olasılığı son derece düşük; gerçekleşme ihtimali, romantik bir randevuya çıkıp ilk denemenizde dünyadaki herkes arasında size en uygun kişiyi bulma ihtimaline benziyor.”

Gelişmiş LHC Dedektörleri Çığır Açan Gelişmeyi Mümkün Kılıyor

Böylesine nadir bir olayı tespit etmek, parçacıkların hareketlerini olağanüstü bir doğrulukla takip edebilen aletler gerektirir.

Yenilenen LHCb deneyinin en önemli bileşenlerinden biri, Birleşik Krallık’taki araştırmacıların büyük katkılarıyla geliştirilen silikon piksel dedektörüdür. Vertex Locator olarak adlandırılan bu dedektör, çarpıştırıcı içindeki çarpışmalar sırasında oluşan parçacıkların yollarını ölçer.

LHC ışınlarından sadece beş milimetre uzaklıkta konumlandırılan dedektör, araştırmacıların parçacıkların nereden kaynaklandığını ve daha sonra nerede bozunduğunu hassas bir şekilde belirlemelerine olanak tanıyor.

Manchester Üniversitesi’nde dedektör yapımını yöneten Dr. Stefano De Capua, teknolojinin arkasındaki kapsamlı işbirliğini anlattı.

“Bu dedektörü inşa etmek için yaklaşık 90 İngiliz şirketiyle çalıştık ve yeni nesil bilim insanlarını ve mühendisleri kullandığımız yeni teknolojiler konusunda eğittik. Güzellik mezonunun nerede üretildiğini ve iki müona nerede bozunduğunu belirlemek için bu dedektörleri kullanıyoruz.”

LHCb’nin daha kapsamlı bir şekilde yükseltilmesi, deneyin önceki hızına kıyasla beş kat daha hızlı bilgi toplamasına da olanak tanıyor. Bu artan kapasite, izleme teknolojisindeki iyileştirmelerle birlikte, fizikçilerin daha önce güvenilir bir şekilde ölçülmesi çok zor olan olayları belirlemelerine yardımcı oluyor.

Gizemli Zeptoverse’ü Keşfetmek

Son derece nadir görülen bir parçacık sürecini doğrulamakla kalmayan bu sonuç, bilim insanlarının ‘Zeptoverse’ olarak adlandırdıkları şeyi araştırmalarına da yardımcı olabilir.

Bu isim, zeptometre cinsinden ölçülen, hayal edilemeyecek kadar küçük bir ölçeğe atıfta bulunur. Tek bir zeptometre, bir metrenin trilyonda birinin milyarda biridir. Fizikçiler, doğanın bu aşırı ölçeklerde incelenmesiyle, şu anda bilinmeyen parçacıkların ve kuvvetlerin etkilerinin ortaya çıkabileceğini düşünüyorlar.

Şimdilik, yeni ölçüm Standart Model ile uyumlu. Araştırmacılar, yerleşik teorinin yanlış olduğuna dair bir kanıt bulamadılar, ancak giderek daha hassas ölçümler, mevcut deneylerin henüz tespit edemediği sapmaları ortaya çıkarabilir.

Bu tür farklılıklar özellikle önemli olacaktır çünkü Standart Modelin fiziksel dünyayı tam olarak açıklama konusunda nerede durduğunu gösterebilirler.

Manchester Üniversitesi’nden Profesör Conor Fitzpatrick, uluslararası LHCb işbirliğinin Fizik Koordinatör Yardımcısı olarak görev yapıyor ve uzun zamandır beklenen sinyalin nihayet elde edilmesinin önemini vurguladı.

“Dünya çapındaki fizikçiler kırk yılı aşkın süredir bu bozunmayı gözlemlemek için arayış içindeler. Bu, mevcut bilgimizin ötesindeki yeni fiziğin etkilerini gözlemlemek için altın bir kanal.”

“Bu deneyden elde edilen sonuçlar, doğayı en temel düzeyde anlamamızı genişletiyor. Nihayet bu zor bulunan sinyali görmüş olmaktan heyecan duyuyoruz ve verilerimizden elde edilecek gelecekteki keşifleri dört gözle bekliyoruz.”

CERN’in Parçacık Araştırmaları İçin Sırada Ne Var?

Geliştirilmiş LHCb deneyinin, 2030’ların başlarına kadar önemli ölçüde daha büyük bir ölçüm koleksiyonu toplamaya devam etmesi bekleniyor. Daha fazla veriyle, fizikçiler bu nadir bozunmanın sıklığını çok daha yüksek bir hassasiyetle belirleyebilecekler.

Araştırmacılar ayrıca veri toplama oranlarını on kat daha artırabilecek önemli bir iyileştirme daha planlıyorlar. Bu, son derece nadir görülen parçacık süreçlerini inceleme ve bilinmeyen parçacıkların etkilerini daha küçük mesafe ölçeklerinde araştırma yeteneklerini geliştirecektir.

Deneye katılmayan Manchester Üniversitesi’nden parçacık fizikçisi Profesör Brian Cox, bilimsel araçlardaki gelişmelerin doğayı anlamada önemli ilerlemelere yol açabileceğini vurguladı.

“Bu önemli bir sonuç ve bilimin nasıl ilerlediğinin güzel bir örneği. Aletlerimizi geliştiriyoruz ve doğayı daha ayrıntılı bir şekilde görüyoruz. Bazen anlamadığımız bir şey görüyoruz ve sonra ilerleme kaydediliyor. Bu ilerlemenin kademeli mi yoksa gerçekten dünyayı değiştirecek nitelikte mi olacağını bilemeyiz – işte bilim bu! LHCb büyük bir bilimsel başarı.”

Deney, Birleşik Krallık Araştırma ve İnovasyon Kurumu bünyesinde faaliyet gösteren Bilim ve Teknoloji Tesisleri Konseyi’nden (STFC) fon almaktadır. Birleşik Krallık LHCb işbirliği, Birleşik Krallık genelindeki on üniversiteden ve STFC Rutherford Appleton Laboratuvarı’ndan bilim insanlarını bir araya getirmektedir.

Yeni keşfedilen bozunma henüz bilinmeyen parçacıklar veya kuvvetler ortaya çıkarmamış olsa da, fizikçilere bunları aramak için güçlü yeni bir yol sunuyor. 40 yılı aşkın bir çabadan sonra, son derece anlaşılması zor bir süreç nihayet ayrıntılı incelemeye açılıyor ve bu da araştırmacıları evrenin en derin gizemlerinden bazılarını anlamaya daha da yaklaştırabilir.


Haber Kaynağı:

Manchester Üniversitesi tarafından sağlanan materyaller.