Bu keşif, Dublin Üniversitesi (UCD) liderliğindeki uluslararası bir araştırma ekibi tarafından yapıldı. Araştırmacılar, yüzyıllar öncesine ait belgelerden elde edilen parşömenleri analiz ederek, bu yıkıcı hastalığın modern zamanlardan çok önce Avrupa koyun sürüleri arasında yayıldığına dair ilk genetik kanıtı ortaya çıkardılar.

Koyun çiçeği oldukça bulaşıcıdır ve bir sürü içinde endişe verici bir hızla yayılabilir. Özellikle genç koyunlar olmak üzere, enfekte olmuş çok sayıda hayvanın ölümüne neden olabilir ve yün, et ve süt üretimini azaltarak büyük ekonomik kayıplara yol açabilir.

Antik el yazmaları ölümcül virüslerin DNA’sını koruyor.

Science Advances dergisinde yayınlanan yeni çalışma, 3.500 yılı aşkın süredir devam eden koyun çiçeği virüsü evrimini yeniden yapılandırıyor. Araştırmacılar, tarihsel olarak önemli birçok ortaçağ el yazmasında virüs DNA’sı tespit ederek, kültürel önemi nedeniyle korunan belgelerin değerli biyolojik kanıtlar da içerebileceğini ortaya koydu.

İncelenen el yazmaları arasında, erken Anglo-Sakson döneminden günümüze ulaşan en güzel resimli el yazmalarından biri olarak kabul edilen 1000 yıllık York İncilleri de bulunuyordu. Araştırmacılar ayrıca, en eski İngilizce sözlüklerden biri olan Cambridge Corpus Christi Koleji’ndeki Corpus Sözlüğü de dahil olmak üzere, Britanya ve kıta Avrupası’ndan diğer ortaçağ el yazmalarını da incelediler.

Sır, parşömenin kendisinde saklı. Kağıt yaygınlaşmadan önce, el yazmaları genellikle koyun, keçi ve sığır derileri de dahil olmak üzere özenle hazırlanmış hayvan derilerinden üretilirdi. Bu malzemeler, hayvanın öldüğü sırada mevcut olan enfeksiyonlar da dahil olmak üzere, hayvanın biyolojik geçmişinin izlerini koruyabilir.

Araştırmacılar, çeşitli el yazmalarında birden fazla sayfada koyun çiçeği virüsü DNA’sı tespit etti. Bu bulgular, belgelerin üretiminde kullanılan derilerin bir kısmının enfekte hayvanlardan elde edildiğini göstermektedir.

Özellikle şaşırtıcı bir keşif, dana ve keçi derisinden yapılmış parşömenlerde bulunan viral DNA ile ilgiliydi. Koyun çiçeği öncelikle koyunları enfekte ettiğinden, sonuçlar iki olasılığı gündeme getiriyor: virüs zaman zaman diğer çiftlik hayvanı türlerini de enfekte etmiş olabilir veya viral materyal parşömen üretimi sırasında derilere bulaşmış olabilir.

Tarihi Kitaplar Beklenmedik Hastalık Arşivlerine Dönüştü

“Patojenlerin antik DNA’sının kaydedilmesi, geçmişte bulaşıcı hastalıklar hakkındaki anlayışımızı tamamen değiştirdi ve burada parşömenin de hayvan patojen DNA’sını koruyabileceğini gösteriyoruz. Dünyanın dört bir yanındaki arşivler ve kütüphaneler, geçmişte hayvanlarda görülen hastalık salgınlarının genetik izlerini de içerebilir,” diyor UCD’de doktora adayı ve çalışmanın baş yazarı Louis L’Hôte.

“Bu genomlar, bu patojenlerin nasıl evrimleştiğini ve geçmiş toplumları nasıl etkilediğini anlamamıza yardımcı oluyor; örneğin, en az üç buçuk bin yıldır Avrasya koyun sürülerini etkilediğini gösterdiğimiz koyun çiçeği virüsü gibi.”

Bulgular, kütüphanelerin ve arşivlerin, daha önce düşünüldüğünden çok daha fazla tarihi hastalık bilgisine sahip olabileceğini göstermektedir. Yüzlerce yıldır günümüze kadar ulaşmış el yazmaları, geride çok az kayıt bırakmış olan hayvancılıkta görülen salgın hastalıklar hakkında genetik kanıtlar sağlayabilir.

“Parşömen yapımı, yok olmaya yüz tutmuş bir zanaat olarak görülüyordu, ancak geçmişten ne kadar çok şeyi koruduğunu anlamaya başlıyoruz. Bu proje, parşömenlerin sadece kültürel tarihimizi yüzlerce yıl boyunca korumakla kalmayıp, aynı zamanda Orta Çağ’da hayvanlarımızdaki hastalıkların seyrini de ortaya koyduğunu gösteriyor,” diyor UCD Tarım ve Gıda Bilimleri Okulu’nda Doçent ve çalışmanın danışman yazarı Dr. Kevin G. Daly.

“Bu tür heyecan verici, şaşırtıcı keşifler ancak farklı disiplinlerden araştırmacıların uzmanlıklarını ve verilerini paylaşmak üzere bir araya gelmesiyle mümkün olur; işbirlikçi bilimin dayandığı şey de bu cömertlik ve güvendir.”

Bu proje, genetik, tarih, viroloji, protein kimyası ve koruma alanlarında uzmanları bir araya getirerek ekibin el yazmalarını hem tarihsel hem de biyolojik perspektiflerden incelemesine olanak sağladı.

Antik Koyun Dişleri 3.700 Yıllık Hastalıkları Ortaya Çıkarıyor

Ortaçağ el yazmaları, araştırmanın sadece bir parçasıydı. Hastalığın izini daha da eski zamanlara kadar sürmek için bilim insanları, Bronz Çağı’na ait koyun dişlerinden elde edilen DNA’yı da incelediler.

Dişler, genetik materyali binlerce yıl boyunca koruyabildikleri ve diğer iskelet kalıntılarından kaybolmuş kanıtları muhafaza edebildikleri için, eski enfeksiyonları incelemek için özellikle faydalıdır.

Araştırmacılar, Avrasya bozkırlarındaki eski çoban yerleşimlerinden elde edilen koyun dişlerinde koyun çiçeği virüsünün bilinen en eski genetik izlerini tespit ettiler. Bu kanıtlar, el yazması bulgularla birleştirildiğinde, hastalığın 3.700 yıldan daha uzun süredir çiftlik hayvanlarını etkilediğini gösteriyor.

Ekip, virüsün nasıl geliştiğini araştırmak için eski virüs DNA’sını modern virüslerin genetik dizilimleriyle karşılaştırdı. Analizleri, capripoxvirus ailesinin ana dallarının (koyun çiçeği virüsü, keçi çiçeği virüsü ve yumrulu deri hastalığı virüsü) 11.500 ile 3.700 yıl önce birbirinden ayrıldığını gösteriyor.

Tahmini bu zaman dilimi, hayvancılığın evcilleştirilmesi ve koyunların Avrasya bozkırlarından Avrupa’ya büyük ölçekli taşınması da dahil olmak üzere insanlık tarihindeki büyük değişikliklerle örtüşmektedir. Bu hareketler, virüsün uzun süreli bulaşma tarihinde önemli bir rol oynamış olabilir.

Binlerce yıldır neredeyse hiç değişmemiş ölümcül bir virüs

Çalışmanın en çarpıcı bulgularından biri, koyun çiçeği virüsünün son birkaç bin yıldır genetik olarak ne kadar az değiştiğiydi. Diğer bazı virüslerin aksine, genomu, uzun süredir hayvanları enfekte etmesine rağmen, oldukça istikrarlı kalmış gibi görünüyor.

Bu istikrarı anlamak, bilim insanlarının virüsün başlangıçta etkili bir koyun patojeni haline gelmesini sağlayan genetik değişiklikleri belirlemelerine yardımcı olabilir.

Bu keşif aynı zamanda acil bir öneme de sahip. Koyun çiçeği, hayvancılık için ciddi bir tehdit olmaya devam ediyor ve salgınlar önemli ekonomik hasara yol açıyor.

Louis L’Hôte, “Dünyanın dört bir yanındaki insanlar hâlâ bu patojenle mücadele ediyor; şu anda Yunanistan’da büyük ekonomik hasara yol açan bir koyun çiçeği salgını var” dedi.

“Antik genomlar, günümüzde bizi etkileyen bu patojenlerin nasıl evrimleştiğini anlamamıza yardımcı olabilir. Çiçek virüsünün aksine, koyun çiçeği virüsünün genomunun son birkaç bin yıldır çok istikrarlı olduğunu görüyoruz.”

L’Hôte şunları ekledi: “Bu, bu noktadan önceki genetik değişikliklerin, koyun çiçeği virüsünün konağını enfekte etmek için nasıl evrimleştiği açısından çok önemli olduğu anlamına gelebilir ve bu da gelecekte patojenle mücadelemize yardımcı olabilir.”

Araştırmacılar, hem ortaçağ el yazmalarında hem de tarih öncesi hayvan kalıntılarında virüs DNA’sı keşfederek, bulaşıcı hastalıkların tarihini araştırmak için güçlü ve yeni bir yöntem ortaya koydular. Çalışmaları, tamamen farklı amaçlarla korunmuş materyallerin, günümüzde dünyayı etkilemeye devam eden patojenlerin ortaya çıkışı, yayılması ve evrimi hakkında değerli ipuçları içerebileceğini gösteriyor.

Araştırma, Taighde Éireann-Research Ireland ve Avrupa Araştırma Konseyi tarafından finanse edildi. UCD liderliğindeki projeye, Trinity College Dublin, Helmholtz Institute for One Health, Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne, Leicester Üniversitesi, Cambridge Üniversitesi ve Kopenhag Üniversitesi de dahil olmak üzere İrlanda ve uluslararası alanda 30’dan fazla kurum katıldı.